فردوسی در دربار سلطان محمود غزنوی و نواختن باربد برای خسرو

مأخذ: شاهنامه فردوسی

نگارگر منسوب به میر مصور، صفوی

در این نگاره مراسم شاهنامه خوانی در حضور سلطان محمود غزنوی با حضور عده ای از بزرگان و شعرای دربار در جلوی کوشکی که در یک باغ قرار داشته نشان داده شده است.

بیش ترین سطح نگاره به نشان دادن ساختمان و عرصه جلوی آن اختصاص یافته و فقط سطحبسیار کمی از آن به نشان دادن فضای باغ تخصیص یافته است. هم چنین حدود یک هفتم سطح نگاره برای متن کاذب در نظر گرفته شده است ساختمان کوشک با پرسپکتیو ناقص و به صورت یک شش وجهی نشان داده شده که یک وجه نیز در سمت چپ تصویر و عمود بر محور اصلی ترسیم شده است. در جبهه اصلی ساختمان که دو طبقه است یک ایوان بزرگ و رفیع وجود دارد که سطح آن بالاتر از زمین است و تمام سطح نما با نقوش گوناگون پوشیده شده، طرحساختمان احتمالاً هشت بهشت یا چهار صفه است زیرا ایوان کوچک تری در رو به روی ایوان اصلی وجود دارد که چند نفر از آن سمت نظاره گر مراسم هستند. زنان در طبقه دوم و نیز در پشت بام حضور دارند.

نواختن باربد برای خسرو

خمسه نظامی

منسوب به میرزا علی، دوره صفویه

به نظر میرسد موضوع نگاره مربوط به خسرو شیرین است و بارید برای خسرو ساز می نوازد. زنان و کودکی که در داستان مطرح شده اند در بالکن ساختمانی در نزدیکی ایوان و محل جلوس خسرو دیده میشوند بیش تر فضای این نگاره به نشان دادن فضاهای معماری و عرصه جلوی آنها اختصاص یافته و مقداری از سطح وسط و بالای تصویر و نیز مقدار اندکی از سطح پایین تصویر به باغ تخصیص یافته است. بر اساس روال معمول در باغ یک درخت بزرگ یک درخت کوچک و شماری گل و بوته به صورت انتزاعی و قسمتی از دو درخت با رنگ و شکل طبیعی تصویر شده است. قسمتی از یک جوی آن در بالا و قسمتی از جوی دیگر در پایین تصویر دیده می شود.

نگارگر برای به تصویر در آوردن واقعه عمارت اندرونی را که مخصوص زندگی خانوادگی بوده و در فاصله بسیار اندکی از عمارت کوشک کشیده است. در حالی که آشکار است هیچ گاه در باغها فاصله بین کوشک یا فضای تشریفاتی و رسمی تا عمارت اندرونی به گونه ای نبود که هر کدام به دیگری اشرف داشته باشند. عمارت تشریفاتی یا کوشک رسمی در این نگاه به صورت خاص تصویر شده است.

به این ترتیب که نمای این عمارت کاملاً تخت و دو بعدی ترسیم شده و در فضای داخلی آن نیز با وجود استفاده از نوعی سلسله مراتب فضایی کاربرد پرسپکتو دیده نمی شود؛ در حالی که در طراحی عمارت اندرونی از نوعی پرسپکتو ساده استفاده شده است. نقش سیمرغ در لچکی های طاق ایوان دیده میشود که حاکی از استفاده از نقوش حیوانی در دوره صفویه در کاشی کاریهای برخی از بناها به ویژه بناهای سکونتگاهی و عمارت یوسف در دربار متعلق به اعیان و رجال است. استفاده از شکل درخت به صورت نسبتاً طبیعی همانند روشهای مورد استفاده در مینیاتورها در گچ بری های فضای داخل ایوان نیز حاکی از کاربرد نقوش طبیعی در تزیینات داخلی ساختمان است. حوض جلوی این عمارت شکلی ترکیبی مزین و مدور دارد و درون صفحه ای دایره ای شکل قرار گرفته و فواره ای از وسط آن هست و آب آن از طریق کانال کوچکی که در زیر سطح زمین قرار دارد به جویی که در محوطه است. می ریزد، عرصه جلوی عمارت توسط حفاظی کوتاه از فضاهای اطراف متمایز است.