آرشیو مقاله ها فروشگاه اینترنتی انتشارت سمیر

محله کلهر که در مرآت القاسان به عنوان قلعه کلهران از آنیاد میشود یکی از قلعه های قدیمی بوده که در اولین توسعه شهر قرار گرفته است و در شهر ادغام شده است.

توسعه شهر اولیه از سوی شرق بوده بطوری که دروازه قم راه ارتباطی که ابتدا در کنار «شارستان» و کنار مکان مقدس یا جامع شهر بوده است به عقب رانده شده و محله پنجه شاه فعلی در رق میدان کهنه به شهر افزوده شد پنجه شاه» که دارای صحن زیارت نیز میباشد و به احتمال زیاد از قبل از شکل گیری شهر وجود داشته و توسعه شهر آن جهت را طلبیده است و در خود جای داده است.

آثار شواهد عینی و موجود در شهر که به فرون اولیه هجری مربوط می گردند خود بخش عمده ای از مطالعات میباشد که در ابعاد این مقاله نمی گنجد. همچنین قبور امامزادگانی مزبور به قرون دوم و سوم هجری که در محدوده شهر اولیه و بازار قرار دارد.

بازار شهر اولیه هم اکنون به بازار پانخل معروف است و در ضلع جنوبی میدان کهنه قرار گرفته است و محل تدفین امامزاده قاسم ابن موسی بن جعفر (ع) که به زیارت یا نخل معروف می باشد و زمان تدفین مربوط به آخر قرن دوم هجری میباشد و حدود شهر اولیه را می نمایاند.

در این دوره شریان تجاری کشور شاهراه خراسان - بغداد در ری توسط راه عمده و کاروانروی مهمی که از طریق ری - قم حاشیه کویر دشت قاسان به اصفهان یزد و کرمان مرتبط میگردیده است در حد بسیار زیادی در شکل گیری شهرهای مسیر مؤثر واقع گردیده است و از اینرو موجب رشد شهرهای کوچکتری در منطقه و فلات نیز شده است.

توسعه فیزیکی شهر کاشان بعد از سالهای اولیه اسلام بیشتر در تداوم راههایی که بطرف شرق و جنوب شهر قرار داشته است بوده و دو دروازه که در ریض» شهر اولیه قرار داشته در توسعه بعدی داخل بافت قرار گرفته اند. یکی روی راه شرقی یعنی تداوم راه بازار شهر در حد چهار سوق میانچال و دیگری روی راه جنوب در محل درب زنجیر است که در کنار این دروازه مسجد و صحن زیارت و میدان بارانداز و توقف کاروان و محل توزین کالا قرار داشته است که به پای قیان معروف بوده و در حال حاضر صرفاً نام آن باقی است و دقیقاً در محل مورد نظر محله باقیان از محلات قدیمی شهر قرار دارد و گذر مدور شکلی بر روی نقشه شهر طرح بارانداز کنار دروازه را می نمایاند.

دیگر خطوط ارتباطی و کنار گذرهای شهر قدیم کاشان که در حال حاضر به گذرهای داخل یافت مبدل شده اند گواه تحلیلهای فوق میباشد و خطوط شبکه داخل «محله پافیان را دور میزند و مرکز شهر را از طریق این دروازه به اردستان و یزد و کرمان مرتبط می نماید.

در این مرحله شهر از غرب و جنوب غربی چندان توسعه ای نداشته و از طرفی وجود باغات و زمینهای کشاورزی و اهمیت آن برای چنین شهرهایی خود عامل کنترل توسعه به شمار می رفته است. در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنج استخوان بندی شهر شکل اصلی خود را گرفته است دروازه های از شمال و جنوب و شرق و غرب از چهار جاده ارتباطی اصلی که به شهرهای قم - اصفهان - کویر ( راه کاروانروی اصلی و قریه فین و سایرآبادیها در ارتفاعات و غرب کشور مرتبط می ساخته است. چهار دروازه شهر معروف به دروازه قم - درب زنجیر ) دروازه بر روی جاده اصفهان یزد و سومی درب فین یا دروازه فین ( در تدوام درب باغ بطرف غرب و چهار می دروازه سوق (بازار) که بر روی نواز بازار تا حد تقاطع راه شمالی جنوبی در محل فعلی چهار سوق میانچال در بازار میانچال طبق آثار و شواهد تماماً دروازه های شهر دارای تأسیسات رفاهی و تأسیسات و تجهیزات شهری در زمان آب انبار کاروانسرا و گذر و بازارچه میدان و قبرستان بوده اند خود از قبیل مسجد و برحسب اهمیت رفت و آمدهایی که از هر دروازه انجام میشده است عناصر شهری جانبی آن دارای ارزش خاصی بوده است برای مثال میتوان گفت که دروازه سوق یا دروازه بازار در تمام دوران از اهمیت والایی برخوردار بوده است زیرا که به جهت شرایط اقتصادی و تجاری شهرهای مشابه کاشان و ارتباط آن با شریان های اقتصادی کشور همواره این دروازه مد نظر سازمان حکومتی و اقتصادی اجتماعی و مذهبی شهر بوده است. نقشه های مربوط به روند توسعه فیزیکی شهر اولیه تا پایان قرن چهارم هجری

در این مرحله قلعه های اطراف راه خروجی شهر بعد از درب زنجیر بارانداز پای قیان بطرف جنوب و جنوب شرقی یعنی قلاع سرسنگ چهل دختران سرپله پشت عمارت و سیقن یا سیقند به ترتیب پس از فروریزی حصارها و پیوستگی سطوح آنها به یکدیگر شهر کوچک کاشان با محلاتی با همین نامها پدید آمد و با گذر زمان حد فاصل آنها نیز پر شده و دروازه روی کاروانرو و مرتبط به بارانداز پای قپان در منتی الیه بیرونی آن در جنب محلی به نام قدمگاه علی قرار گرفت.

از علائم و نشانه هی شهری در این دوره کهروی محورهای شرقی غربی و شمالی جنوبی شهر قرار گرفته اند «زیارت ها مقابر امامزادگان میباشند که وجود این مقادیر و محورهای توسعه شهر بصورت متقابل بر روی هم تاثیر داشته اند و تاریخ تدفین ها اغلب به سالهای قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری مربوط میگردد. زیارت شاه پلان زیارت پانجل زیارت در باغ زیارت شاه شمس بر روی محور شرقی غربی و زیارت پنجه شاه زیارت درب رنجیر - زیارت میرنشانه زیارت سلطان عطا بخش روی محور شمالی جنوبی شهر قرار دارد.

تشکیل هسته فیزیکی شهر در کنار راه شمالی - جنوبی ری - اصفهان و در مکانی در حد فاصل کویر در جلگه ای در دامنه کوهپایه ها بوده است. بطوریکه آب مشروب و زراعی شهر از دو مسیل، رودخانه های قهرود و قمصر و قناتهایی که شیب آنها از دامنه کوههای شمالی غربی و غرب و جنوب غربی بطرف کویر یعنی شرق جلگه روان میکشته تامین می گردیده است.

هسته اولیه شهر با پیوستن چند عنصر دست کم بیش از یک قلعه کشاورزی که در کنار و یا نزدیکی یکدیگر قرار داشته است شکل گرفته که بدلایلی مانند رشد جمعیت و تراکم جمعیت در حد فاصل دو قلعه پیوستن چند یا چندین قلعه یا مرکز جمعیتی به جهت بالا بردن میزان نفوس و برخورداری از منبر و جامع و پرداختن مالیات به حکومت مرکزی سطوح کلا تحت عنوان یک نام مشخص جزء ولایات شناخته شده است و هنگامی که حصار با روی قلعه ها بر اثر فرسودگی و استهلاک فرو میریختند، به جهت پیوستگی سطوح محدوده قلاع مزبور صرفاً به مرز محلات مبدل میگشته است و بدین ترتیب شهر گسترش یافته است و محلات به نام همان قلعه های اولیه نامهای محلات شهر را تشکیل داده اند.

همانطور که ذکر گردید در کناره غربی راه ری - اصفهان و راه شرقی غربی که راه کاروانروی حاشیه کویر را از آبادیهای چارطاقی مرنجاب (ساسانی) و آران به نواحی غربی و کوهستانی جنوب غربی مانند نیاسر، فین و جوشقان مرتبط می ساخته است و در حالی که زمینهای مساعد کشاورزی و آب کمبودهای حاد منطقه کویری را تحت الشعاع قرار داده است.

راه سومی که پس از تشکیل هسته شهر اولیه احداث گردیده است در اصل نقش کنار گذر را انجام داده است و عناصر مهم و عمده شهر اولیه مانند مسجد جامع در کنار این راه که بزودی به «گذر اصلی» شهر مبدل شده است احداث گردیده است.

سه راه فوق الذکر هسته اولیه را مثلث گونه در خود محاط نموده اند. شهر اولیه دوران آل بویه دارای سه دروازه بوده است. دروازه قم همزمان شهر قم نیز دارای دروازه ای بنام دروازه کاشان» می بوده دروازه یزد اصفهان و دروازه سومی درب باغ بوده که راه فین از سوی این دروازه بوده است. باغات و زمینهای مزروعی از پشت این دروازه تا کوهپایه ها تداوم داشته است.

آنچه مسلم است لفظ «کاسان» یا «کاشان» که قبل از اسلام مصطلح بوده و در دوران اسلامی معرب گردیده است و به «قاسان» یا «قاشان معروف شده است. پیش از اسلام توسط «ابوموسى الاشعری» که یکی از سرداران دوران حکومت خلفای راشدین «عمر» بوده است منطقه ای حد فاصل اصفهان و قم به این نام نامیده میشده است و همچنین قراء دیگری مانند نیاستر نیاسر) آنوش آباد، نوشاباد فعلی)، فین آران و راز آباد ورزآباد فعلی ، مشکان راوند ،آبروز درام اردهار مشهد اردهال فعلی) و ابیانه و بسیار قریه دیگر که همگی مشابه آنچه بیان شد نامهای ایرانی قبل از اسلام دارند و این اسامی در تاریخ قم، تاریخ ابن اعثم کوفی مسالک و الممالک ابن خردادبه و کتاب الاعلاق النفسیه از جمله آثار مدون و کتب معتبر تاریخی میباشند که در قرون سوم چهارم هجری نوشته شده اند و به این مطلب اشاره می نمایند.

از جمله آثاری که از دوران ساسانیان در منطقه میباشد بجز آتشکده هایی که بیان شد بنای «چهار طاقی سامانی در دشت کاشان میباشد.

در دوران قبل از اسلام اقلیت یهودی در شهر کاشان و منطقه سکنی داشته اند و برحسب شرایط زمان و حکومتها جمعیت یهودی شهر کم و زیاد شده است. (تاریخ یهود)

بنابر مندرجات کتاب میراث ایران قبل از ظهور اسلام منطقه زرتشتی نشین نیز بوده است و زبان مردم دارای ریشه اوستانی میباشد و در زبان و لهجه مردم شهر و حومه و آبادیهای مختلف، تنوع اسامی، تفاوت هایی که بنابر موقعیت شهر در شبکه ارتباطی کشور و لطمات وارده با اقوام ترک و تازی مخلوط شده است در شبکه ارتباطی کشور و لطمات وارده با اقوام ترک و تازی مخلوط شده است.

قدیمی ترین ماخذی که راجع به چشمه سلیمانیه فین شهر کاشان سخن گفته است تاریخ قم میباشد.

حسن بن محمد بن حسن قمی 378 ه. ق و اشاره به میزان آبدهی بسیار زیاد چشمه می نماید بطوریکه از دیه فین کاریزهای متعددی جاری میگردد و با توجه به موقعیت جغرافیایی فین بخش عمده ای از آب چشمه سار آب شهر کاشان را تامین مینموده است. روستای فین از برکت آب چشمه فین همواره از آبادانی و سرسبزی برخوردار بوده است و در توسعه یافتگی منطقه سهم عمده ای داشته است و جمعیت منطقه در طرف جلگه کاشان آمده و در آن مستقر شده اند و وجود قلاع و حصارهای متعدد که هنوز تعداد قابل توجهی از آنان در دشت کاشان وجود دارد و مورد استفاده اهالی بومی نیز میباشد در دوران گذشته مجتمعات زیستی متعددی را تشکیل داده و از ایمنی بیشتری برخوردار بوده است و آبی مشروب و زراعی توسط قنوات و چشمه ها و دو رودخانه از دامنه کوههای شمال غربی و غرب برای اهالی به داخل قلعه ها جریان می یافته است. این ناحیه به دلیل دارا بودن تعداد زیادی آبادی و بنابر مسائل امنیتی زمان همگی به صورت قلعه محصور بوده اند و با احتمال بسیار زیاد به چهل حصاران معروف شده اند. کتاب مرآت القاسان قلعه های این منطقه را تا تعداد صد قلعه روایت مینماید.

از جمله آثاری که از دوران ساسانیان در منطقه میباشد بجز آتشکده هایی که بیان شد بنای «چهار طاقی سامانی در دشت کاشان میباشد.

در دوران قبل از اسلام اقلیت یهودی در شهر کاشان و منطقه سکنی داشته اند و برحسب شرایط زمان و حکومتها جمعیت یهودی شهر کم و زیاد شده است. (تاریخ یهود)

بنابر مندرجات کتاب میراث ایران قبل از ظهور اسلام منطقه زرتشتی نشین نیز بوده است و زبان مردم دارای ریشه اوستانی میباشد و در زبان و لهجه مردم شهر و حومه و آبادیهای مختلف، تنوع اسامی، تفاوت هایی که بنابر موقعیت شهر در شبکه ارتباطی کشور و لطمات وارده با اقوام ترک و تازی مخلوط شده است در شبکه ارتباطی کشور و لطمات وارده با اقوام ترک و تازی مخلوط شده است.

قدیمی ترین ماخذی که راجع به چشمه سلیمانیه فین شهر کاشان سخن گفته است تاریخ قم میباشد.

حسن بن محمد بن حسن قمی 378 ه. ق و اشاره به میزان آبدهی بسیار زیاد چشمه می نماید بطوریکه از دیه فین کاریزهای متعددی جاری میگردد و با توجه به موقعیت جغرافیایی فین بخش عمده ای از آب چشمه سار آب شهر کاشان را تامین مینموده است. روستای فین از برکت آب چشمه فین همواره از آبادانی و سرسبزی برخوردار بوده است و در توسعه یافتگی منطقه سهم عمده ای داشته است و جمعیت منطقه در طرف جلگه کاشان آمده و در آن مستقر شده اند و وجود قلاع و حصارهای متعدد که هنوز تعداد قابل توجهی از آنان در دشت کاشان وجود دارد و مورد استفاده اهالی بومی نیز میباشد در دوران گذشته مجتمعات زیستی متعددی را تشکیل داده و از ایمنی بیشتری برخوردار بوده است و آبی مشروب و زراعی توسط قنوات و چشمه ها و دو رودخانه از دامنه کوههای شمال غربی و غرب برای اهالی به داخل قلعه ها جریان می یافته است. این ناحیه به دلیل دارا بودن تعداد زیادی آبادی و بنابر مسائل امنیتی زمان همگی به صورت قلعه محصور بوده اند و با احتمال بسیار زیاد به چهل حصاران معروف شده اند. کتاب مرآت القاسان قلعه های این منطقه را تا تعداد صد قلعه روایت مینماید.

در تاریخ اجتماعی کاشان آمده است که در سال 21 هجری در جنگ نهاوند حدود 20000 سرباز از نواحی قم و کاشان جمع آوری گردیده و این تعداد افراد در جنگ شرکت داشته اند. پس می توان نتیجه گرفت که کاشان در اواخر دوره ساسانیان و سالهای اولیه قرن اول هجری به عنوان یک ناحیه که دارای آبادیها و قلاع متعددی بوده، مطرح گردیده است.

با توجه به مطالب فوق خلاصه نمودن چنین مطالعه ای از نظر محقق کلیه موارد را با ارزش های خاص و متفاوت در مطالعات و تحقیقات انجام شده مطرح نموده مسلماً کار آسانی نبوده و در برخی موارد ضرورت | حذف مطالب یا مختصر نمودن آن را به جهت طولانی شدن مقاله ایجاب نموده است.

مقدمه

یکی از با ارزشترین مناطق شهری کشور ایران بنابر آنچه تاریخ مدون هزار ساله ایران بر آن دلالت دارد و مشهودات عینی و گستره آن در زمان حال و گذشته بیانگر ارزشهای باستانی و تاریخ میراث فرهنگی کشور ما میباشد. شهر کاشان میباشد.

دشت کاشان و یا به عبارتی دیگر گستره ای که نطفه شهر قدیمی و تاریخی کاشان در آن بسته شده است. بستر بسیاری از ارزشهای والای این مرز و بوم است و شهر کاشان چون جواهری گرانبها در دل کوی و در دامنه کوهپایه های زاگرس بر آن درخشیده است.

دشت کاشان در فلات مرکزی ایران یکی از قدیمی ترین مراکز تمدن ساخته شده است تپه باستانی «سیلک» در 6 کیلومتری هسته مرکزی شهر قدیم کاشان قرار گرفته است و نتایج حفاریهای انجام شده در چند دهه اخیر حاکی است که در این نقطه جغرافیایی انسان برخوردی آگاهانه با فضا و محیط زیست خود داشته است.

وجود آتشکده نیاسر آتشکده نطنز و آتشکده خرم دشت که در کنار چشمه ها و دامنه ارتفاعات زاگرس قرار گرفته اند دلایل گویای مراکز زیستی دوران قبل از اسلام در این منطقه میباشد، مخصوصاً در دوران ساسانیان که دلایل و شواهد عینی صحت موضوع را تثبیت می نماید.

در متون معتبر و جغرافیای تاریخی که در اوایل دوران اسلامی نوشته شده است از کاشان تحت عنوان رستاق قاسان» یا «رستان کاشان که شامل دو بخش صرد قاسان و جرم قسان» میباشد نام برده می شود و طبق روایت تاریخ قم این دو رستاق در حد فواصل توابع اصفهان و قم بوده و جزء ناحیه «چهل حصاران» محسوب می گردیده است.

در جلوی آلاچیق عرصه ای فرش شده با سنگ و کاشیهای طرح دار وجود دارد که شاید توسط حصاری ساده محصور می شده است. در این عرصه یک جوی آب ممتد و دو حوض وجود دارد که حوض اصلی که جلوی آلاچیق است. بزرگ تر است و فواره ای در وسط و دو مرغابی در آن وجود دارد.

در قسمتی از نرده ای که محوطه را محصور کرده درگاهی ساخته شده که در بالای آن کتیبه ای با این مضمون وجود دارد گشاده باد به دولت همیشه این درگاه

این متن در برخی از درگاه های کاخهای حکومتی و سکونتگاهی وجود داشته است. نگاره همین متن در کتیبه یکی از ساختمانهای واقع در جمهوری آذربایجان دیده شده است.

فضای سبز باغ از شماری درخت و بوته گل و دو سرو شکل گرفته و بر اساس روال معمول در بسیاری از باغ ها یک باغبان در عرصه باغ نیز دیده میشود که مشغول به کار است و یک نفر در بالای صحنه ناظر ماجر است.

نگارگر به صورتی بسیار ظریف ابیاتی از دیوان حافظ را تنها در کتیبه بنا نوشته و متن دیگری به صورت مستقل در نگاره نیاورده است.

چگونگی ترکیب حجمی عمارت کوشک بسیار انتزاعی و چه بسا بتوان اظهار داشت، غیر واقعی ترسیم شده است. به عبارت دیگر میتوان بیان کرد که نگارگر توجه اصلی خود را به نشان دادن اهمیت پادشاه که آن را بزرگتر ترسیم کرده و در مرکز ثقل تصویر قرار داده و بزرگان کشوری معطوف کرده است. هر چند که آشکار است که عمارت کوشک دو طبقه و دارای ایوانی مرتفع در جبهه اصلی است و پیرامون آن با فاصله ای معین متمایز ساخته است. شاید بتوان اظهار داشت که یک زن که از طبقه دوم از گوشه پرده ای که کنار زده شده به مراسم نگاه میکند تنها ناظر بیرون از مراسم است که به آن نظاره می کند.

مستی این جهان و آن جهانی

دیوان حافظ

امضا شده توسط سلطان محمد نراقی

موضوع این نگاره همچون اشعار حافظ بسیار مبهم و گنگ است و افرادی که در صحنه تصویر مشاهده می شوند ظاهراً از عوالم گوناگون و احتمالاً از اعلی علیین این جهان و شاید از اسفل السافلین نیز باشند چنان که فرشتگانی در بالای بام ساختمان و انسان هایی در درون و جلوی ساختمان و نیز جنهایی در بیرون بنا حضور دارند و شواهد تصویری به صورت هم زمان هم از مستی دنیوی و هم مستی آن جهانی حکایت دارد. نکته جالب توجه این است که ساختمان کوشک نیز ترکیبی خاص دارد و با ساختمانهای معمول متفاوت است. آشکار است که عمارت نوعی کوشک هشت وجهی است که حجم اصلی طبق روال معمول به صورت شش وجهی و یک وجه آن نیز عمود بر محور ساختمان ترسیم شده است. این بنا از نوع کوشک هایی تشریفاتی که یک یا چند ایوان دارند نیست بلکه به نظر میرسد که نوعی کوشک ساده سکونتگاهی دارای یک بالکن چوبی سرپوشیده است که با دستک هایی چوبی به صورت پیش آمده ساخته شده سطح بسیار اندکی به نشان دادن فضای باغ اختصاص یافته و در آن تنها دو درخت و نرده ای ساده دیده میشود به نظر میرسد در جلوی عمارت فضایی ساده و سبز وجود دارد که عده ای از افراد در آن در حال استراحت نواختن و رقص هستند. تنها سطح بسیار کوچکی به دو بیت شعر از دیوان حافظ اختصاص یافته است.

فضای معماری به صورت دو بعدی نشان داده شده و هیچ نشانی از پرسپکتیو در آن دیده نمی شود. حتی کف سازی محوطه نیز به صورت دو بعدی و تخت ترسیم شده است. دو عدد از فرش ها با زیر اندازها نیز به صورت تخت و دو بعدی است تنها در ترسیم چند سایبان و یک فرش و نحوه ساماندهی افراد نوعی ترکیب بندی سلسله مراتبی استفاده شده است.

نحوه کادر شکنی در این نگاره بسیار هنرمندانه و زیباست خط کادر تنها در یک سمت کاملا حفظ شده است. در پایین تصویر به صورتی بسیار جالب تنها پای برخی از حاضران که به صورت ایستاده در مجلس هستند و به همین سبب نشسته اند از کادر بیرون است و شاید بتوان این گونه تعبیر کرد که آنان دورتر از محیط و عرصه اصلی هستند اما نگارگر آنان را نزدیک حاضران ترسیم کرده است. سمت چپ و بالای تصویر به صورت نسبتاً آزاد و با ظرافت کادر شکنی شده است.

بیش ترین سطح نگاره به نشان دادن ساختمان و عرصه جلوی آن اختصاص یافته و فقط سطحبسیار کمی از آن به نشان دادن فضای باغ تخصیص یافته است. هم چنین حدود یک هفتم سطح نگاره برای متن کاذب در نظر گرفته شده است ساختمان کوشک با پرسپکتیو ناقص و به صورت یک شش وجهی نشان داده شده که یک وجه نیز در سمت چپ تصویر و عمود بر محور اصلی ترسیم شده است. در جبهه اصلی ساختمان که دو طبقه است یک ایوان بزرگ و رفیع وجود دارد که سطح آن بالاتر از زمین است و تمام سطح نما با نقوش گوناگون پوشیده شده، طرحساختمان احتمالاً هشت بهشت یا چهار صفه است زیرا ایوان کوچک تری در رو به روی ایوان اصلی وجود دارد که چند نفر از آن سمت نظاره گر مراسم هستند. زنان در طبقه دوم و نیز در پشت بام حضور دارند.

نواختن باربد برای خسرو

خمسه نظامی

منسوب به میرزا علی، دوره صفویه

به نظر میرسد موضوع نگاره مربوط به خسرو شیرین است و بارید برای خسرو ساز می نوازد. زنان و کودکی که در داستان مطرح شده اند در بالکن ساختمانی در نزدیکی ایوان و محل جلوس خسرو دیده میشوند بیش تر فضای این نگاره به نشان دادن فضاهای معماری و عرصه جلوی آنها اختصاص یافته و مقداری از سطح وسط و بالای تصویر و نیز مقدار اندکی از سطح پایین تصویر به باغ تخصیص یافته است. بر اساس روال معمول در باغ یک درخت بزرگ یک درخت کوچک و شماری گل و بوته به صورت انتزاعی و قسمتی از دو درخت با رنگ و شکل طبیعی تصویر شده است. قسمتی از یک جوی آن در بالا و قسمتی از جوی دیگر در پایین تصویر دیده می شود.

نگارگر برای به تصویر در آوردن واقعه عمارت اندرونی را که مخصوص زندگی خانوادگی بوده و در فاصله بسیار اندکی از عمارت کوشک کشیده است. در حالی که آشکار است هیچ گاه در باغها فاصله بین کوشک یا فضای تشریفاتی و رسمی تا عمارت اندرونی به گونه ای نبود که هر کدام به دیگری اشرف داشته باشند. عمارت تشریفاتی یا کوشک رسمی در این نگاه به صورت خاص تصویر شده است.

به این ترتیب که نمای این عمارت کاملاً تخت و دو بعدی ترسیم شده و در فضای داخلی آن نیز با وجود استفاده از نوعی سلسله مراتب فضایی کاربرد پرسپکتو دیده نمی شود؛ در حالی که در طراحی عمارت اندرونی از نوعی پرسپکتو ساده استفاده شده است. نقش سیمرغ در لچکی های طاق ایوان دیده میشود که حاکی از استفاده از نقوش حیوانی در دوره صفویه در کاشی کاریهای برخی از بناها به ویژه بناهای سکونتگاهی و عمارت یوسف در دربار متعلق به اعیان و رجال است. استفاده از شکل درخت به صورت نسبتاً طبیعی همانند روشهای مورد استفاده در مینیاتورها در گچ بری های فضای داخل ایوان نیز حاکی از کاربرد نقوش طبیعی در تزیینات داخلی ساختمان است. حوض جلوی این عمارت شکلی ترکیبی مزین و مدور دارد و درون صفحه ای دایره ای شکل قرار گرفته و فواره ای از وسط آن هست و آب آن از طریق کانال کوچکی که در زیر سطح زمین قرار دارد به جویی که در محوطه است. می ریزد، عرصه جلوی عمارت توسط حفاظی کوتاه از فضاهای اطراف متمایز است.

ه این دایره میتواند عرایض و مطالب مختلفه را که محل و مرجع آن موافق ترتیبات دولت معین است، پیش از عرض حضور شاهنشاه و با موقع خود، مخابره کند.

6- تحریرات مجالس دولتی را خلاصه کرده و نیز عرض هر چیز که موجب زحمت خاطر شاهنشاه باشد در این دایره خلاصه خواهند نمود.

- کیف عرایض ولایات به این مجلس میرسد و در این مجلس باز خواهد شد.

عرایض و مطالب دایره خاصه سلطنت از قبیل حرمخانه و عمله خلوت و غیره قبل از

عرض حضور همایون به این مجلس میرسد و هر چه قطع و فصل آن، بی عرض خاکپای مبارک ممکن است به عرض حضور شاهنشاه نمی رسد.

احکام و فرامین صادره قبل از امضای شاهنشاه در این دایره رؤیت می شود و هر چه

4- امر محاسبات و ترتیب دفاتر را به قسمی خواهند کرد که در ملاحظه و تفریغ هر حساب بی معطلی اسباب آن حاضر باشد.

5- چون مخارج قشونی ولایات هم کلاً تحویل خزانه نظام شده است، بروات مصارف هر جا، از صورت سند خرج و قلمداد حکومت خارج خواهد شد و هر برات در تحت کمال دقت و غور رسی صادر می شود.

وزارت وظایف و اوقاف

1- مراقبت در وصول وظایف مقرره حالیه دولتی به عهده این وزارت است.

2 - انتظام امور و صحت مصارف اوقاف به مراقبت این وزارت خانه موقوف است.

استحقاق ارباب وظایف را به شرایط مقرره در قانون دولت این وزارت معلوم و تصدیق خواهد کرد.

4- هیچ نوع تغییر و تبدیل در وظایف و مستمریات نمی شود، الا به شرط قانون و اطلاع این وزارتخانه

ه احکام وظایف بعد از ثبت و مهر این وزارت خانه به امضای وزارت داخله می رسد.

6- نذورات و وجوهی که به خیرات و مبرات مخصوص میشود، باید به اطلاع وزارت اوقاف مصروف شود و ثبت آن به دفتر این وزارت خانه بیاید.

وزارت گمرک

1 - انتظام امر گمرک خانه ها عموماً و بلا استثناء به عهده این دایره است.

2 - متصدیان این عمل باید از طرف وزیر گمرک معین شده باشند.

این دایره باید تسهیل تجارت داخله را همانطور رعایت کند که صرفه دولت را منظور می کند.

4 این وزارت خانه اهتمام خواهد کرد که رفع هر گونه افراط و تفریط از عمل گمرک بشود.

5- اجرای قواعدی که برای گمرک وضع میشود به عهده وزیر گمرک خانه است.

وزارت تلگراف

معارض قواعد مقرره باشد تعدیل میشود.

10 - احکام صادره از حضور شاهنشاه و ابلاغات احکام همایونی در دفتر این مجلس ثبت می شود و مراقبت حسن ترتیب و رفع ناسخ و منسوخ و عدم تخلف با قواعد مقرره، به عهده این دایره است.

11 - مشاورات خاصه از افراد مخصوص وزرا و غیر هم موافق حکم فوق العاده شاهانه در این مجلس می شود.

12 - اختلافی که میان وزرای دولت به هم رسد در این دایره قطع و رفع خواهد شد.

13 - احکام همایونی در باب وضع قواعد و اجرای قوانین و امور سایر، به مجلس شورای وزرا و مجلس قانون از این دایره ابلاغ میشود.

14 وزرا و دوایر جلیله ابلاغاتی را که از این دایره نباشد، رد خواهند کرد.

15 - امور این دایره در تحت یک انتظام دقیق است که اگر مطلبی، خواه جزیی یا کلی از این دایره افشا شود و در امور بی مبالاتی و نامحر می کنند رئیس و اجزا به مؤاخذه سختی برسند.

4- در تسهیل و سرعت تفریغ محاسبات موافق قواعد آتیه دفتر استیفا مراقبت خواهد کرد.

5- کل محاسبات صاحبان جمع ادارات در دفتر استیفا تفریغ می شود.

6 - دستور العمل اخذ مالیات موافق قوانین مقرره از دایره استیفا به وزارت مالیه فرستاده می شود.

احکام مالیاتی در دفتر استیفا ثبت خواهد شد.

وزارت دفتر لشکر

1 - دوایر محاسبات قشونی به طور کلیه و بلا استثناء در این وزارت خانه جمع است.

2- احکام و اسناد قشونی را قبل از مهر و امضای وزیر جنگ وزیر لشکر ملاحظه و تصحیح خواهد کرد.

3- در صحت بروات و مخارج قشونی وزیر لشکر منتهای دقت خواهد کرد.

1- امانت اجزا و مأمورین به عهده وزیر تلگراف است.

2- صحت معاملات و مخابرات به ذمه وزیر تلگراف لازم است.

در بسط خطوط تلگرافی به هر ناحیه و هر طرف اهتمام خواهد کرد.

4- در تکثیر منافع و تقلیل مخارج، مراقب خواهد بود.

ه اخبار پلیتیکی را وزیر تلگراف ضامن است که از دایره تلگرافی منتشر نشود.

وزارت مالیه

1 - خزانه: اخذ تمام مالیات به توسط مأمورین مالیه است که به اطلاع وزارت داخله به هر ولایت می رود و اینکه داخله زیاده از حقوق معینه مالیاتی دیناری گرفته نشود به عهده وزارت مالیه است. به این معنی که حکام فقط به انتظام امور و تأمین اطراف وا جرای احکام دولت مأمورند و اخذ مالیات بالانحصار در عهده مأمورین مالیه خواهد بود.

2 - داخله: تعیین جمع خزانه و استیفای وجوه گمرک به توسط وزیر یافته می شود.

داخله جنگل های مختص دولتی به وزیر مالیه سپرده شده است.

1 - ملاحظه امور دایر به رواج تجارت و تکثیر صادرات و واردات مملکتی در عهده این وزارت خانه است.

2- این وزارت خانه موازنه تعویض امتعه داخله و خارجه خواهد کرد و اهتمام خواهد نمود که حتی المقدور صادر از مملکت به واردات غالب شود.

در هر گمرک آنچه از مملکت خارج میشود و آنچه از خارج می آید، به نسبت قوت تجارت داخله و منافع . خزانه دولتی قرارهای مفید وضع خواهد کرد.

4 مواظبت در صحت معاهدت و اعتبار اسناد تجارتی به عهده این وزارت خانه است.

5 - دیوانخانه در احقاق حقوق تجار و حفظ اعتبارات این طبقه جهد کامل خواهد کرد.

6- در امور صناعات که مربوط به ازدیاد مال التجاره داخله است، حمایت و رعایت وافی خواهد داشت.

ترتیب دارالمعامله و مواقع لازمه برای داد و ستد نقود به اطلاع و مراقبت این وزارت خانه می شود.

وزیر تجارت مجالس مشورت تجارتی در مواد مهمه تجارت و امر محصولات و متصنعات داخله ترتیب خواهد کرد.

9 اجرای قوانین متعلقه به حرف و صنایع در عهده وزیر تجارت است.

10 - حکم اختصاص مخترعات تجارتی را وزیر تجارت می دهد.

11 - در کمپانی که برای بیمه حرق و غرق و این نوع تأمینات تشکیل شود، وزیر تجارت ریاست دارد.

12 - انتظام بازارهای موقت به عهده وزیر تجارت است.

13 - در مشروب و مأکول که وارد شهرها و برای فروش به مردم است، وزارت تجارت دقت می کند که بدون تقلب و خالی از اجزای سمیه باشد.

14 - نگاهداشتن اسامی تجار معتبر و صرافهای بزرگ و دلال های معروف از تکالیف این دایره است.

15 - داخله: تعیین و اتحاد و مقادیر و اوزان مملکت به عهده این وزارت خانه است.

16 - مدرسه بیطاری و ایلخی دولتی و امر جاهایی که صید ماهی می شود در تحت مراقبت و ممارست وزیر تجارت است.

17 - داخله دادن بذر و تقاوی و وجه اعانه به مهاجرین که از خارج مملکت بیایند و اعانت اشخاص که به حریق یا تصادم سیل و زلزله پریشان شده باشند به توسط و نظارت وزیر تجارت خواهد بود.

18 - علوم انتظام و ترتیبات آبهای معدنی که در مملکت موجود است، به عهده وزارت تجارت است.

19 - تعین دلال ها و وسایط معاملات تجار و احتساب صحت امتعه تجارتی به عهده این وزارت خانه است.

عهدنامه های پولیتیکی و تجارتی به توسط این وزارت خانه با دول سایر منعقد می شود.

4 مواظبت در اجرای فصول و شرایط عهدنامه ها و صیانت حقوق و رعایت غبطه و مصلحت دولت در مساعدت با دول دیگر به عهده این وزارت خانه است.

5- تعیین سفرا و وزرای مختار و قونسول ژنرالها و قونسول و وکیل قونسول ها و هر مأمور که برای دوایر بیرونی و درونی امور خارجه لازم است، به عهده این وزارت خانه است.

6 - دستورالعمل و تکالیف این مأمورین از وزارت امور خارجه داده می شود.

- اصل و سواد تمام نوشتجات دولتی در دفتر مخصوص به آن مرتباً ضبط است.

- تمام سواد عهدنامجات عتیقه و جدیده و ثبت نامه ها و صورت هر قسم عهدنامه و قراردادهای پولتیکی در میان سایر دول بسته شده است در دفترهای وزارت ضبط خواهد شد.

- مراودات این وزیر نسبت به مأمورین خارجه و رعایت رسومات و تشریفات مقرره و

دفتر اسامی

دفتر مواجب

دفتر جیره و آذوقه

دفتر ملبوس و چادر و اسباب

دفتر اسلحه

دفتر مریض خانه ساکن و متحرک

دفتر حمل و نقل

4- دایره مهمات مشتمل به جبه خانه و قورخانه و باروت 19 خانه و امثال آن است.

5- منصب و امتیازات و نفرات افراد قشون در دولت عزیز و محترم است.

- اطاعت و تمکین قشون به مراتب و درجات هر مقام مرتباً برقرار و در تحت کمال انتظام خواهد بود و تکلیف وزیر جنگ است که در اجرای اطاعت و تمکین آحاد قشون به ارباب مناصب خود و تنبیه آنها که به خلاف این قانون حرکت کنند، اهتمام کند.

وزارت جنگ به اجرای قوانین که دولت برای قشون وضع کند، مکلف است.

حسن انتظام جیره و آذوقه و علوفه و ملبوس و ملزومات افراد قشون به عهده وزیر جنگ است.

وزیر جنگ در هر سربازخانه ها و اسلحه خانه و مریض خانه های نظامی و ذخایر ارزاق قشونی اهتمام بلیغ خواهد کرد.

10 - در استحکام محبس قشونی و اجرای تنبیهات و سیاسات نظامی کمال مواظبت می شود.

11 - ثبت اسامی نفرات قشون و غیره را وزارت جنگ موافق قانون مخصوص آن از وزارت داخله مطالبه کرده به دفتر اسامی خواهد داد.

12 - داخله بنایی قلاع سرحدیه و قلعجات داخله از هر قبیل، در عهده وزارت جنگ است.

13 - کارخانجات توپ ریزی و تفنگ سازی و باروت سازی و امثال آن که متعلق به دولت است، سپرده به وزارت جنگ است و آنچه هم که دولتی نباشد، مواظبت و رسیدگی آن به عهده این وزارت خانه است.

حفظ حدود آنها متضمن طرز مهر انگیز خواهد بود.

10 - در رفع مزاحمت و اذیت و مزید امنیت یهود و ارمنی و مجوس و و احقاق حقوق و طی دعاوی و قرار امر هیاکل و مقابر و مدارس آنها و منع مفاسد واقعه نسبت به آنها، این وزارت خانه کفالت تامه خواهد کرد.

11 - معاملات واقعه فیمابین تبعه ایران و تجار خارجه به طورهای خوب عادلانه در دایره مخصوص به آن فیصل خواهد یافت. 

دایره امور تجارت؛ مگر محاکمات راجع به دیوانخانه است.

دایره امور سرحدی

دایره ترجمه و رموز

دایره ثبت و ضبط و ترتیب نوشتجات

دایره رسومات و تشریفات

دایره محاسبه راجعه وزارت خارجه

2- تمهید موجبات الفت و دوستی میان دولت و سایر دول ذوى العهود اولین وظیفه وزارت خانه است.

عهدنامه های پولیتیکی و تجارتی به توسط این وزارت خانه با دول سایر منعقد می شود.

4 مواظبت در اجرای فصول و شرایط عهدنامه ها و صیانت حقوق و رعایت غبطه و مصلحت دولت در مساعدت با دول دیگر به عهده این وزارت خانه است.

5- تعیین سفرا و وزرای مختار و قونسول ژنرالها و قونسول و وکیل قونسول ها و هر مأمور که برای دوایر بیرونی و درونی امور خارجه لازم است، به عهده این وزارت خانه است.

6 - دستورالعمل و تکالیف این مأمورین از وزارت امور خارجه داده می شود.

- اصل و سواد تمام نوشتجات دولتی در دفتر مخصوص به آن مرتباً ضبط است.

- تمام سواد عهدنامجات عتیقه و جدیده و ثبت نامه ها و صورت هر قسم عهدنامه و قراردادهای پولتیکی در میان سایر دول بسته شده است در دفترهای وزارت ضبط خواهد شد.

- مراودات این وزیر نسبت به مأمورین خارجه و رعایت رسومات و تشریفات مقرره و

دفتر اسامی

دفتر مواجب

دفتر جیره و آذوقه

دفتر ملبوس و چادر و اسباب

دفتر اسلحه

دفتر مریض خانه ساکن و متحرک

دفتر حمل و نقل

4- دایره مهمات مشتمل به جبه خانه و قورخانه و باروت 19 خانه و امثال آن است.

5- منصب و امتیازات و نفرات افراد قشون در دولت عزیز و محترم است.

- اطاعت و تمکین قشون به مراتب و درجات هر مقام مرتباً برقرار و در تحت کمال انتظام خواهد بود و تکلیف وزیر جنگ است که در اجرای اطاعت و تمکین آحاد قشون به ارباب مناصب خود و تنبیه آنها که به خلاف این قانون حرکت کنند، اهتمام کند.

وزارت جنگ به اجرای قوانین که دولت برای قشون وضع کند، مکلف است.

حسن انتظام جیره و آذوقه و علوفه و ملبوس و ملزومات افراد قشون به عهده وزیر جنگ است.

وزیر جنگ در هر سربازخانه ها و اسلحه خانه و مریض خانه های نظامی و ذخایر ارزاق قشونی اهتمام بلیغ خواهد کرد.

10 - در استحکام محبس قشونی و اجرای تنبیهات و سیاسات نظامی کمال مواظبت می شود.

11 - ثبت اسامی نفرات قشون و غیره را وزارت جنگ موافق قانون مخصوص آن از وزارت داخله مطالبه کرده به دفتر اسامی خواهد داد.

12 - داخله بنایی قلاع سرحدیه و قلعجات داخله از هر قبیل، در عهده وزارت جنگ است.

13 - کارخانجات توپ ریزی و تفنگ سازی و باروت سازی و امثال آن که متعلق به دولت است، سپرده به وزارت جنگ است و آنچه هم که دولتی نباشد، مواظبت و رسیدگی آن به عهده این وزارت خانه است.

حفظ حدود آنها متضمن طرز مهر انگیز خواهد بود.

10 - در رفع مزاحمت و اذیت و مزید امنیت یهود و ارمنی و مجوس و و احقاق حقوق و طی دعاوی و قرار امر هیاکل و مقابر و مدارس آنها و منع مفاسد واقعه نسبت به آنها، این وزارت خانه کفالت تامه خواهد کرد.

11 - معاملات واقعه فیمابین تبعه ایران و تجار خارجه به طورهای خوب عادلانه در دایره مخصوص به آن فیصل خواهد یافت. 

معادن در کار معادن و تکثیر منافع و رواج و انتظام آن، این وزارت خانه مراقبت خواهد کرد.

ابنیه عامه از قبیل رباطات و غیره در تحت ملاحظه و دقت این وزارت خانه منتظم می شود.

ه - تقسیم آب رودخانه های بزرگ و شطها و کشتیرانی در شط ها، به عهده این وزارت خانه است.

خشک کردن با تلاقها برای زراعت یا حفظ سلامت عامه از تکالیف این وزارت خانه است.

ساختن چراغهای بحری برای هدایت و سلامت کشتیها و مسافرین بحری، به عهده این وزارت خانه است.

وزارت تجارت

4 داخله چاپارخانه در اداره وزیر مالیات است.

5- خرید و فروش تنباکو و توتون و نمک به اجازه مخصوص وزیر مالیه خواهد بود.

6- خزانه صحت عیار مسکوکات و ضرابخانه دولتی را وزیر مالیه ملاحظه و رسیدگی خواهد کرد.

مخارج دولتی را از وزارت داخله صورت گرفته موافق قرارداد وزارت داخله حقوق هر دایره را خواهد پرداخت.

داخله اجرای قواعدی که دایر به امر مالیات و اخذ آن و منع افراط و تفریط در آن است، چه از مزارع چه مواشی چه نفوس چه بیوتات چه سفاین که به بنادر ایران می آیند، چه جنگلها و چه سایر به عهده وزارت مالیه است.

عدلیه: تنبیهات مخالفین قواعد موضوعه مالیاتی به توسط وزیر مالیه اجرا می شود.

10 - داخله مواظبت در تحریر محاسبه جمع و خرج دولت که هر ساله یک نوبت به دار الشورای وزرا آمده ملاحظه شود به عهده وزیر مالیه است.

11 - قانون تمام مخارج دولت به موجب برات داده میشود و حواله جمع بروات به خزانه

دولت و در تحت کمال انتظام و دقت خواهد بود و هیچ خرج بدون برات دولتی و حواله خزانه دولت ممضی نیست.

12- در اول سال وزیر مالیه به جمیع مصارف دولتی محلی معلوم و معین میکند که مرتباً تا آخر سال حقوق هر دایره عاید شود و نیز مبلغی برای مصارف اتفاقیه مشخص خواهد شد.

13 - برای ذخیره خزانه مخصوص هر ساله یک مبلغ معین داده می شود که کلیه، از جمع و خرج مملکت خارج و موضوع باشد.

وزارت جنگ

1 این وزارت خانه منقسم به هفت دایره است

دایره مخصوص وزارت

دایره توپخانه

دایره پیاده

دایره سواره

دایره مهندسین و معلمین

دایره مهمات

دایره محاسبه

2- دایره مخصوص وزارت جنگ دو شعبه دارد

1 - دایره ای که مباشر آن اتاماژور است

تحریرات خاصه وزارت و ترتیب و فرستادن جواب نوشتجات وزیر

وضع قواعد و ترتیبات مقتضیه در حسن اداره امور ثبت احکام نظامی

ترتیب و انتظام اعطای نشان

2- دایره ای که رئیس آن آجودانباشی است

حرکت و سکون افواج نظم و مشق افواج

تحقیق اوضاع کلیه افواج و دستجات خدمات متفرقه

دوایر نفرات به چند دفتر محول است

دفتر مدارس

اداره و بنای مدارس در همه مملکت به عهده این وزیر است.

4 هر ساله به وسیله مأموریت معلمین و خلفا از هر ایالت استطلاع و استعلام خواهد کرد که پیشرفت علوم در هر ناحیه به چه درجه است.

ه در جمع و خرج مدارس مجانی و غیر مجانی و انتظام آنها، به نحوی که مقتضی باشد و اینکه به علوم مفیده بیشتر اشغال شود رسیدگی و مواظبت خواهد کرد.

6- در رسانیدن وظایف و مرسومات مدرسین هر جا از طرف وزارت علوم مراقبت شود.

7- آبادی و انتظام کتابخانه های عمومی و مراقبت در امر رصدخانه ها 21 به عهده وزارت علوم است.

4- هر حکم که به مهر دولت میرسد ثبت آن در دفتر مهر همایون خواهد ماند و در دفتر

باشد و در موقع جنگ، اگر قشون مسلح دائمی دولت کفایت نکند، به موجب قرارداد وزارت داخله از ردیف ولایت به قشون دولتی مدد برسد.

6 - علوم طبع کتب و روزنامجات در تحت ملاحظه وزیر داخله خواهد بود.

دفتر وزیر داخله ثبت معاملات و محاسبات همه ادارات را خواهد داشت.

شوری صورت مصارف و مرسومات هر دایره بلا استثناء باید به اطلاع وزیر داخله باشد.

فواید اجرای قواعدی که در باب رود آب و انهار کوچک و طرق و شوارع مخصوص دهات و قصبات و تسهیل مراوده آنهاست به عهده وزیر داخله است.

10 - امور احتساب و ضبطیه مملکت و نیز اموری که برای رفاه و امنیت داخله مملکت است به عهده وزارت داخله است.

11 - حفظ بناها و آثار قدیم تاریخی به عهده وزارت داخله است.

12 - محافظت و انتظام بیوتاتی که برای مساکین بنا میشود و امور متعلقه به آن و احداث محبس ها برای مقصرین از تکالیف این وزارت خانه است.

13 - فواید مجازات اعمال حسنه و ترغیب و تشویق خلق به فنون و صنایع شریفه و دایر کردن این نوع مدارس به عهده وزیر داخله است.

14 - وزارت داخله در امور سایر ادارات که راجع به این دایره است، نهایت دقت و اهتمام منظور خواهد کرد.

15 - امور مالیه به تصدیق و امضای این وزارت خانه مشروط است.

16 - وزیر مالیه جز به حواله و تصدیق وزیر داخله دیناری به هیچ کس نمی دهد.

17 - صدور احکام کلیه به مهر وزیر داخله خواهد بود.

18 - مرجعیت شاهزادگان عظام و علمای اعلام بالانحصار به وزارت داخله است و

وزارت مزبور موافق قواعد مقرره جواب مطالب طبقات را فرستاده در آسایش خاطر و رضاجویی ایشان اهتمام خواهد کرد.

19 - احکام مالیاتی جز به مهر وزیر داخله صادر نمی شود.

20 - رجوع حکام و کارگزاران دیوانی بلا استثناء با وزارت داخله است و جز این وزارت خانه به جای دیگر مکاتبه رسمی نخواهد کرد.

نخواهد داد.

20 - هر کس به دیوان خانه عریضه داده و مطلب او مطرح تحقیق و رسیدگی باشد باز به جای دیگر یا به خود دیوان خانه عریضه بدهد، تنبیه می شود.

21 - کسی که عرض کرده و به حق و حساب مغلوب شده باشد عرض را به صورت دیگر عنوان کرده، تجدید گفتگو نماید به حکم قانون هم تنبیه می شود، هم جریمه خواهد داد.

22 - در ولایات معتبره یک دیوانخانه برقرار است که موافق قوانین عدالت، قطع و فصل

دعاوی خواهد نمود و این هیأت در ضمن ترتیباتی خواهد بود که از وزارت داخله در اسلوب حکمرانی ولایات داده میشود. فقط مأمورین عدلیه به تصدیق و دستورالعمل وزارت عدلیه خواهد بود.

23- در توابع و نواحی یک دیوان اصلاح خواهد بود و این دایره در قطع و فصل دعاوی نمی تواند حکم بدهد؛ فقط به رفع غائله و اصلاحات بپردازد.

24 - مأمورین صندوق ولایات بلا استثناء، برداشته میشوند و ابلاغ جواب عرایض مطمئن و احقاق حقوق آنها به توسط دو دایره سابق الذکر خواهد بود.

25- وزارت عدلیه عرایض وارده از ولایات را بالمناسبه به ادارات دولتی فرستاده صدور جواب و اتمام کار آنها را از ادارات مطالبه خواهد کرد.

26 - هر گونه مطلبی که به دیوان عدالت اظهار شود به مناسبت دایره مربوط به آن، مقدماً به آن وزارت خانه رجوع خواهد کرد. اگر از وزارت خانه مزبور قبول و تعهد رسیدگی به آن مسأله رسید، وزارت عدلیه مطالبه ختم عمل خواهد کرد، و الا رسیدگی به آن را به خود دیوان خانه واگذار نموده و جداً اقدام و احقاق حق خواهند نمود.

10 - مجلس فوق العاده نسخ احکام به ریاست وزیر عدلیه برقرار می شود. به این معنی که اگر به فتاوی حکام عدلیه در مسأله ای به خطا حکم شده و از امر مهمی که هنوز قانون دولت به آن حکم نکرده باشد علی العمی حکمی داده باشند و حکم مزبور خارج از قاعده حق و عدل باشد این مجلس فوق العاده ترتیب شده حکم سابق را نسخ و از دفتر عدالتخانه خارج می کنند.

11 تحقیق مراقبت در انتظام شورای دولتی از تکالیف وزیر عدلیه است.

12 - ثبت دفاتر شهری مربوط به تولد و ازدواج و غیره به دیوان عدالت داده می شود.

13 - اجزای قانون متعلق به سن و مزاوجت در عهده وزیر عدلیه است.

14 - تغییر اسامی و القاب در اشخاص و املاک به اطلاع و اجازه وزیر عدلیه خواهد بود.

15 علوم ریاست مجلس تصحیح کتب دینی و قانونی با وزیر عدلیه است.

16 - تناقض احکام علمای شرع و نقض ] 17 جانب حق و حکم قطعی در دعاوی به عهده وزارت عدلیه است.

17 - در هر مسأله که حقاً فیصل یافت و باحدى الطرفین، حکم صریح داده شد مستندات طرف مغلوب را به دیوان عدالت ضبط خواهد کرد.

18 - دیوان عدالت در قطع و فصل امور مسامحه و تعلل نخواهد کرد و اگر مسامحه و مماطله از دستگاه عدلیه و مجالس آن معلوم شود، وزیر عدلیه مسئول است.

19- هیچ کس در تظلمات و دعاوی جز به دیوانخانه به هیچ موقع 18 دیگر عریضه

1 - مجلس قانون به ریاست شاهنشاه برقرار می شود.

- اعضای مجلس بیست و پنج نفر از شاهزادگان و رجال با علم و تجربه خواهند بود.

شأن این اجزا تا در مجلس حاضرند بی تفاوت و مساوی خواهد بود.

4 بر حسب اراده و انتخاب شاهنشاه یکی از اعضای مذکوره رئیس مجلس خواهد شد.

5- اساس قانون بر قواعد شرع مطاع خواهد بود.

6 - جمیع قوانین امور دولت و مملکت در این مجلس نوشته می شود.

7- اجزا حق مداخله عملی در هیچ کار ندارند.

جمیع قراردادهای عمده از ترتیب وزارتخانه ها و تعیین اجزای هر وزارت و ترتیب دیوانخانه ها و حکومتها و امر مالیات و قشون و تکالیف کارگذاران دولت و قرار مخارج دوایر و تحریر اختیارات و حدود و مجازات و آبادی مملکت و رواج تجارت و گمرک و غیره بر حسب حکم شاهنشاه در این مجلس تحریر می شود.

9 در ایام هفته جز دو روز تعطیل از پنج ساعت به غروب مانده مجلس قانون مفتوح است. 10 - مقالات این مجلس مخفی و مستور نخواهد بود.

11 - هر کس می تواند عقیده خود را در مصالح امور عامه مکتوباً به این مجلس بفرستد.

12 - در مجلس قانون از امور پولتیکی گفتگو نمی شود.

13 - اگر بر حسب لزوم و به حکم شاهنشاه مسأله پولتیکی به این مجلس راجع شد، در کمال امانت مخفی و مستور خواهد ماند.

14- تحقیق این مجلس مراقب اجرای قوانین خواهد بود از کارگزاران دولت اگر در اجرای تکالیف قانونی قصوری واقع شود پرسش خواهد کرد.

وزارت دربار و عمارات

وزارت عدلیه و مهر همایون

وزارت فواید

وزارت علوم

وزارت تجارت و صنایع

وزارت دفتر استیفا

وزارت دفتر لشکر؛

وزارت گمرک خانه ها؛

وزارت وظایف و اوقاف

وزارت تلگراف؛

وزارت رسایل خاصه

انتخاب وزرا به حکم و اراده شاهنشاه است.

4 تکلیف هر وزیر حفظ و اجرای قانون است.

ه هر یک از وزرا و صاحبان ادارات مزبوره در تکلیف و وظیفه خود مسئول هستند.

6 حد مسئولیت هر وزیر بعد از سه نوبت ظهور غفلت و اهمال که در صفحه 5 شرح آن مذکور است عزل از منصب است.

7- هر وزیر از حد و تکلیفی که به حکم قانون برای دایره او مقرر است، تجاوز کند مسئول است.

مجلس شورای وزرا حدود وظایف ، اختیارات و مسئولیت وزیران

1- مجلس شورای وزرا هفته سه روز ترتیب میشود.

2- وزرا خارج از قوانین مقرره به امری اقدام نخواهند کرد.

وز را مشکلات امور خود را در این مجلس حل و فصل خواهند نمود.

4 همه وزرا مراقب حدود مقرره دولتی خواهند بود.

تحقیق: هر وزیری را که در تکلیف خود خارج شده از کار خود قصور یا به تکلیف دیگری مداخله کرده باشد در این مجلس تنبیه خواهند کرد.

6- قانون هر وزیر که اجرا و حفظ قانون دولت را در قوه خود نبیند، فوراً استعفا خواهد کرد. 

قانون کل وزرا در مشاورات دولتی مسئولند.

در مجلس کار خارج راه ندارد.

9 در تسهیل اجرای قوانین دولت موافقت آرا قرارهای مناسب خواهند داد.

10 - هر وزیر بخواهد در دایره خود برای رونق و پیشرفت کارها قاعده ای بگذارد به مجلس قانون اطلاع خواهد داد.

11 - وزرا حق خواهند داشت هر قانونی که برای دایره خود لازم داشته باشند، وضع و تحریر آن را به مجلس قانون تکلیف کنند.

12 - کلیه مقالات این مجلس مخفی و مستور خواهد بود.

13 - همگی وزرا در مجلس به مساوات حق اظهار رأی و اعتقاد دارند.

14 - احترامات وزرا از طرف یکدیگر کاملاً مرعی خواهد بود.

15 - حفظ مصلحت و رعایت آسودگی رعایا و اهالی مملکت به وزرا واجب است و خشنودی و امیدواری خلق را به دولت و دستگاه دیوان منظور خواهند داشت.

16 - هر وزیر که مرتکب امری مخالف امنیت جان و مال رعایا شود، مسئول است.

17- هر وزیر در صحت مخارج وزارت خانه خود مسئول است و حیف و میل در این وجوه آن وزیر را در اعتبار خود محروم میکند.

5- هر جزء از امور که قاعده آن تحریر شد و به امضا و انجام رسید، چاپ و منتشر می شود و فقرات آن حتمی الاجرا و ابدی خواهد بود.

6- مخالفت از احکام و قانون دولت جزای معین خواهد داشت.

7 - هیچ جزء قانون تغییر پذیر نخواهد بود مگر در یک فقره به طور اتم و اجمل بهتر و

سهل تر قرار داده شود در این صورت قاعده ناقصه اول تبدیل میشود.

قانون در تمام مملکت و بر جمیع افراد اهالی ایران حکم مساوات دارد.

9 به حکمی که خارج از این صورت باشد، قانون گفته نمی شود.

اختیارات و حوزه عمل شاه

1 - در کلیه امور اذن و امضای شاهنشاه لازم است.

2 - اعلان جنگ و بستن عهدنامه های پولتیکی و تجارتی و فرمانفرمایی کل قشون بری و بحری مخصوص شاهنشاه است.

قصاص و حدود شریعت فقط به حکم شاهنشاه جاری می شود.

4- عفو و تخفیف در تنبیهات و سیاسات قانونی به حکم شاهنشاه ممکن است.

5- صدور فرامین پادشاهی مخصوص به کارهای بزرگ دولتی است؛ در امور جزئیه هرگز حکم پادشاهی صادر نمی شود.

6- از هیچ وزارت خانه جز را پورت مختصر از امور کلیه و لازمه به حضور نخواهد رفت.

7- هر کار کوچک و بزرگ که قانون دولت به قطع و فصل آن قادر است، مقدماً به حضور شاهنشاه می رود.

8- اگر مسأله ای قبل از مطابقه با قوانین دولتی و بی اطلاع وزیری که با آن کار مربوط است به حضور شاهنشاه فرستاده شود بی جواب رد می شود.

9- حواله و ایصال حقوق هر دایره به عهده وزارت مالیه است الا دایره سلطنت که به حکم مخصوص شاهنشاهی و از خزانه مخصوص شاهنشاهی داده شود.

10 - جمع این خزانه مخصوص معادل مصارف مختصة وجود مسعود شاهنشاه از لباس و کارخانه و بیوتات خاصه و حرمخانه و غیره است. برای مخارج فوق العاده هم علاوه بر واردات اتفاقیه یک مبلغی معین خواهد بود.

11 - روابط هر دایره نسبت به حوزه سلطنت یکی است؛ یعنی معروضات هر دایره به حضور شاهنشاه به ید واحد خواهد رسید.

ملاحظه تداوم این گونه تمایلات ناصرالدین شاه برای نوسازی و اصلاح امور دیوانی با ادعای ترقی سلطنت و ملت باعث شد تا از همان سال 1275 تعدادی از دولتمردان اصلاح طلب و منورالفکران ترقی خواه درون و بیرون دستگاه قدرت تلاش هایی را برای نگارش رسایل سیاسی و اجتماعی عدیده و حاوی مضامین متنوع به قصد نشان دادن ضرورت و اهمیت نوسازی مملکت و اهمیت تحول دستگاه دیوان آغاز کنند و حتی برخی از آنان در صدد برآیند تا آثار خویش را از طرق گوناگون به نظر شاه رسانند. این دسته از آثار اندیشه سیاسی که شمار آنان به حدود یکصد و پنجاه رساله میرسد غالباً شناخته شده و تعدادی از آنها معرفی شده اند. در همین فترت خصوصاً از زمانی که مجلس وزرای سته، به مجلس وزرای نه گانه و سپس دوازده گانه و سرانجام پانزده گانه و مجلس مصلحت خانه نیز به دارالشورای کبری تبدیل شد برخی از رجال ترقی خواه به اندیشه افتادند تا در کنار آثار و رسایل سیاسی که مضمون و محتوای آنها عمدتاً به بیان معایب و ارایه راه حل ها توجه داشت و به جای تدوین اصول و مقررات قانونی مشخص و کاربردی به گفتگو در باب اهمیت وضع قانون و ضرورت اجرای آن می پرداخت به تهیه و تنظیم کتابچه هایی حاوی قوانین و دستورالعمل های معین برای نهادهای حکومتی مبادرت کنند.

تعداد قابل توجهی از این قوانین و دستورالعمل ها که در شمار مهمترین اسناد تاریخ قانون نامه نویسی در ایران معاصر به شمار میروند به شکلی پراکنده و گاه در قالب مجموعه ای کوچک انتشار یافته اند. شماری از آنها نیز که هنوز نشر نیافته اند به خوبی نشان می دهند که کوشش برای تدوین قوانین و دستورالعمل ها که خصوصاً در عصر سپهسالار تشدید یافت، صرفاً به حوزه سیاسی محدود نمی شد و عرصه هایی چون امور مالی، تجاری، زراعی، نظامی و غیره را در بر میگرفت نام و نشان تعدادی از این دست کتابچه های نشر نیافته که به مرور در مقالات بعدی ارایه خواهیم کرد، به شرح ذیل است:

1- کتابچه دستور العمل تذکره مربوط به دوره ناصری

2 - کتابچه دفع ما یقال و تنقیح عمل مزارع و دهات و قنوات خالصه و اربابی

قانون اداره امور داخله و تکالیف حکام و رؤساء

4- قانون تکالیف گماشتگان و نوکرهای دولتی؛

ه کتابچه ترتیبات ملکیه

6- تشکیلات وزارت جنگ

7 -کتابچه در تطبیق قواعد ممالک اروپایی با شرایط خاص ایران و شرع مقدس (سپهسالار)؛

8- دستور العمل داخلی اداره تفتیش تذکره وزارت امور خارجه دولت علیه ایران

9- دستورالعمل قرار امور و وضع و طرز رفتار و تعیین تکالیف هر یک از کارگزاران دولت در غیاب شاه

10 - در بیان قرار مشاورات مجلس دربار اعظم؛

11 - قرار مجلس شورای نظامی

12 - ترجمه قانون به جهت مالیاتی که از زمین گرفته می شود؛

13 - ترجمه قانون در باب تکالیف گماشتگان و نوکرهای دولتی؛

14 - ترجمه قانون در باب مستمریات و انعامات و تنخواه هایی که به گماشتگان و نوکرهای دولتی داده میشود.

به شهادت منابع و اسناد تاریخی در میان نهادهای جدیدی که در عصر ترقی خواهی ناصرالدین شاه پدید آمد پایدارتر و مهمتر از همه آنها شورای دولت و مجلس مصلحت خانه بودند. اگرچه این دو نهاد از سال تأسیس به بعد همواره از عنایت ثابت و توجه مستمر شاه برخوردار نبودند و جایگاه و اعتبار و نقش و کارکردشان سخت تحت تأثیر تذبذبها و انفعال یا تشدید احساسات ترقی خواهی ناصرالدین شاه و کهنه پرستان درباری و عمله درگاه قرار داشت اما در قیاس با سایر نهادها ماندگارتر شدند و تا عصر مشروطه، اگر نه به شکلی فعال لااقل به گونه ای صوری و زینتی باقی ماندند.

از میان همین دو نهاد ،هم مجلس مصلحت خانه که مجلس وضع قوانین بود، اهمیت خاصی داشت، به همین دلیل نیز در طی سالهای حیات خود هم همانند شورای دولت که به مجلس وزرا یا مجلس وزرای دربار اعظم تغییر نام داد نامش به تفاوت به مشورتخانه دولت، مجلس دارالشوری و مجلس دربار اعظم تحول یافت و هم ترکیب اعضا، هم وظایف و نقش آن دگرگون گردید.

اهمیت خاصی که ناصرالدین شاه برای این مجلس قایل بود همچنین درک ارزش و اهمیت آن در سوق دادن سلطنت مطلقه به سوی توجه به مشورت در تصمیم گیری ها، باعث شد تا درباریان ترقی خواه و علاقمند به تحدید لجام گسیختگی ها در اداره مملکت، توجه خاصی به تدوین قوانینی مشخص برای اداره کشور از طریق مجلس وزرا نشان دهند و قانون نامه های متعددی را به عنوان قانون دارالشورای کبری و دستور العمل مجلس وزرا ارایه کنند. 10 برخی از این قوانین که در عصر سپهسالار و توسط خود او به شاه عرضه شده و مورد تأیید وی نیز قرار گرفته اند، در منابع قاجاری چاپ و نشر یافته اند، 11 اما تعدادی از آنها نیز در گوشه و کنار آرشیوها به صورت خطی باقی مانده اند. قانون نامه زیر که بسی مفصل تر از قوانین پیشین است قانونی است مربوط به دوره ای که وزارت خانه های عصر ناصری از دوازده به پانزده افزایش یافته بود.

متأسفانه از نام و نشان نویسنده یا تنظیم کنندگان این قانون نامه یا دستورالعمل اطلاعی در دست نداریم اما ظن غالب آن است که این قانون در اواخر دوره تمایلات ناصرالدین شاه به اصلاح دستگاه دولت و پایان عصر سپهسالار و ر و سالها پس از تنظیم قانون اساسی دوم تنظیم شده باشد چرا که از انعکاس آن در روزنامه ها و منابع قاجاری خبری نیست. گفتنی است که تنظیم کنندگان این قانون برای آن نامی نیز نگذاشته اند. ما بر اساس محتوی آن، نام قانون حکومت ایران را بر آن نهادیم.

به هر روی آنچه در ربط با این سند و امثال آن اهمیت دارد نام و نشان نویسنده و یا تنظیم کنندگان آن نیست بلکه مهمتر از آن این حقیقت است که پیش از تدوین قانون اساسی مشروطه، در تاریخ تفکر و تمایلات نوسازی و ترقی خواهی سیاسی و اجتماعی این کشور چند قانون اساسی

 پدید آمده اند که قانون اساسی مشروطه ادامه و مکمل آنهاست، نه نقطه آغاز قانون نویسی در تاریخ معاصر ایران

قانون حکومت ایران

ارکان دولت ایران

1 - بنای دولت ایران بر سلطنت مطلق یعنی حکومت مقتدره مستقله است.

2 - آئین مذهب جعفری علیه السلام در این دولت محفوظ و متبع است.

3- سلطنت بالوراثه مستقیماً در اولاد ذکور شاهنشاه اعظم، ناصرالدین شاه قاجار برقرار خواهد بود.

4- دولت ایران اجرای احکام خود و ترتیب امور دوایر خود را در تحت قانون ابدی گذاشته است.

5- اختیار و حکم وضع قانون و اجرای آن حق مخصوص شاهنشاه است.

6- این دو اختیار از طرف شاهنشاه به عهده دو مجلس تحویل شده است.

7- ریاست این دو مجلس مخصوص شخص شاهنشاه است.

1 - ترقی آیین سلطنت و ممانعت از تمرکز قدرت در دست یک نفر به نام صدراعظم؛

2- برقراری نظم و انتظام در امور مملکتی؛

3- رسیدگی تام و تمام به امور کشوری و توجه به احوال عموم اهالی ممالک محروسه

4- تربیت دولت و مملکت

ه توفیر وجوه خزاین و رفاه رعیت

در فرمان تأسیس شورای دولت تأکید شده بود که هر کدام از وزیران در رسیدگی به امور مربوط به وزارت خانه خود کمال استقلال را داشته و وظیفه دارند تا بدون مداخلت به امور دیگر وزارتخانه ها به خدمات مخصوصه خویش مبادرت کنند. آنان باید به هنگام پیش آمدن امور مهمه برای دولت به مشاوره با یکدیگر پرداخته برای آن امور چاره اندیشی کنند. در هر حال امضای کل امور با نفس نفیس مبارک است و بدون استیذان و اجازه از جانب سنى الجوانب همایون حکمی نفاذ نمی یابد.

از آنجا که کمی بعد معلوم شد که شورای دولت و هر کدام از وزرای سته، جهت انجام وظایف خود به دستورالعملها و مقرراتی نیاز دارند بنابراین شاه در ربیع الثانی 1276 فرمان تأسیس مجلسی مرکب از تعدادی از شاهزادگان و درباریان را صادر کرد و بر این مجلس عنوان مجلس مصلحت خانه داد در فرمان شاه وظایف این مجلس و اعضای آن نیز به شرح زیر معین شده بود

علاوه بر مجلس شورای دولتی حسب الأمر، مجلس مصلحت خانه برای امور دولت ترتیب یافته، عیسی خان اعتماد الدوله را به ریاست آن مجلس برقرار و مقرر فرمودند که همه روزه از صبحتا چهار ساعت به غروب مانده در مجلس مخصوص اجزای مسطوره در ذیل بنشینند و گفتگو در مهام کشور و لشکر نمایند و انتظام کلیه امور و آسایش رعیت و آبادی مملکت و ترقی دولت را در مد نظر داشته باشند صورت اجزای مصلحت خانه از این قرار است

عیسی خان اعتماد الدوله، رئیس مجلس

میزا موسی وزیر دارالخلافه

اسکندرخان؛

حسین خان نظام الدوله؛

مجد الاشراف؛

ملک الکتاب

ملا باشی؛

نسقچی باشی جناب علاء الدوله

میرزا تقی سپهر لسان الملک

میرزا غفار خان

میرزا مصطفی خان شهاب الملک

رضا قلی خان رئیس مدرسه دارالفنون

میرزا رضای مهندس باشی؛

احمد خان نوایی؛

محمد ابراهیم خان یزدی؛

میرزا عبدالوهاب خان جناب نصیر الدوله)؛

بدایع نگار؛

میرزا محمد وزیر سابق کرمان

میرزا اسدالله مستوفی؛

میرزا محمد علی سرکارات

حاج میرزا محمدخان طسوجی؛

شاطر باشی؛

حاجی میرزا جبار ناظم المهام؛

آقا اسماعیل پیشخدمت باشی سلام مبلغ احکام شاهنشاهی به مصلحت خانه.» 

در عصر صدارت سپهسالار که ترقی خواهی و اطلاح طلبی ناصرالدین شاه بسط بیشتری یافت مجلس مصلحت خانه نام دارالشورای کبری یا مجلس وزرا یافت و برای اداره کشور به شکلی منظم، همچنین برای تعیین تکالیف و وظایف وزارتخانه های متعددی که پدید آمده بودند دستور العمل یا قانون اساسی خاصی نوشته شد. کمی بعد قانون اساسی اول با قانون اساسی دوم تکمیل شد و به اجرا در آمد. در منابع قاجاری از این دو قانون اساسی که با عناوین مختلفی چون دستورالعمل نظم امور دولتی و مهام مملکتی، لایحه دربار اعظم لایحه مجلس شورای دربار و مجلس وزرای مسئول شهرت دارند، یاد شده است. اما از سومین متن قانون اساسی که پس از تبدیل دوازده وزارت خانه به پانزده وزارت خانه نگاشته شد، ذکری در میان نیست.

در این مقاله متن این قانون اساسی را که از دو قانون قبلی کامل تر است و تاکنون در جایی معرفی نشده، ارائه کرده ایم .

کلید واژه ناصرالدین شاه اصلاحات امیرکبیر قانون حکومت سومین قانون حکومت ایران قاجاران.

آنان به ترجمه آثار ریاضی و نجومی نیز توجهی خاص داشتند. سرنمون این گروه ثابت بن قره است. آثار فلسفی را غالباً مسیحیان ملکایی و یعقوبی به عربی درآوردند. سر حلقه آنان یحیی بن عدی است که خود از برجسته ترین مدرسان فلسفه در سده چهارم بود. آثار طبی و فقراتی از منطق یونانی را نیز اغلب نسطوریان ترجمه کردند. تقریباً هیچ مترجم برجسته ای را سراغ نداریم که هم زبان مادری اش عربی باشد و هم پرورش یافته تربیت و آموزشی صرفاً عربی باشد.

باری مترجمان نامور این دوره جملگی غیر عرب بودند و آنان اگر چه امکان نگریستاری فهم دانشهای اوائل را داشتند. اما امکان زبان شناختی ترجمه این دانشها به زبان عربی را نداشتند. همچنان که ایزوتسو در بررسی زبان شناختی دستگاه های معنایی علوم تأسیس شده در دوره اسلامی بدرستی اشاره کرده است، دستگاه های معنایی کلام و فقه و تصوف از دیدگاه زبان شناختی چیزی نیست جز رشد و تکامل زبان عربی اصیل. در تکوین این دستگاه های معنایی تحمیلی از بیرون منابع طبیعی زبان عربی صورت نگرفته است، اما درباره فلسفه نمی توان چنین حکم کرد. به باور او فلسفه دستگاهی کامل از تصورات و مفاهیم بیگانه است که در آغاز هیچ ارتباطی با زبان و جهان بینی عربی نداشت و به زور وارد حوزه زبان عربی شد. نواندیشان عربی دان آن روزگار تصوراتی جدید آموختند و سپس در صدد یافتن کلماتی عربی برای بیان آن معانی برآمدند. آنان هرگز از عهده هماهنگ ساختن زبان عربی با اندیشه های نو بر نیامدند. ایزوتسو حاصل کوشش مترجمان و اندیشوران عربی دان را وضع واژگانی نیمه شفاف می شمرد؛ واژگانی که به هر حال نمی توانست معانی اصلی برابرهای یونانی خود را به خوبی منعکس کند. وی واژه عقل را مثال می زند که در جاهلیت اجمالاً به معنای شعور عملی است یا آنچه در روانشناسی نوین از آن به قابلیت مسئله گشایی تعبیر می شود و در سنت قرآنی نیز به معنایی مربوط با همین معنای جاهلی به کار می رود اما در دستگاه معناشناختی فلسفی این اصطلاح معادل مفهومی قرار می گیرد که به کلی و در اساس با تلقی عرب از عقل بیگانه است چرا که نوس (nous (در استعمال ارسطوئی و افلاطونی آن به هیچ وجه تکامل طبیعی تصور عربی عقل نیست. پس عقل کلمه ای شفاف نیست که از خلال آن بتوان کلمه یونانی نوس را بدرستی نگریست.

آنچه تا کنون مطرح شد به امکان نگریستاری فهم علوم اوائل و امکان زبان شناختی ترجمه و انتقال آن راجع بود. نخستین مسئله مربوط به ویژگیهای مترجمان آثار غیر عربی و دومین مسأله مربوط به مجال های معناشناختی و ساخت شناسی زبان عربی است. اما در بررسی ترجمه های دوره اسلامی افزون بر این دو ملاحظه می باید به ویژگیهای مخاطبان عربی زبان علوم اوائل نیز توجه داشت؛ موضوعی که ایزوتسو در تحلیل خود اشاره ای به آن نکرده است. یکی از مهترین دغدغه های مترجمان نهضت ترجمه بویژه در ترجمه آثار یونانی قابل فهم و پذیرش ساختن این دانشهای بیگانه برای مخاطبان آن روزگار بود. حذف ها و تغییراتی که مترجمان در ترجمه آثار یونانی روا داشته اند، دلالتهایی فرهنگی دارد و نباید صرفاً به محک معیارهای جدید نقد ترجمه سنجیده شود. ترجمه خود قرائت و تأویلی افزون بر متن بوده و مترجم در پاره ای موارد بیش از آنکه در پی انتقال بی کم و کاست آراء مؤلفان یونانی باشد در صدد بازسازی و تأویل این آراء به شیوه ای متناسب و هماهنگ با فرهنگ عربی اسلامی بوده است.

به رغم این کوشش ها پاره ای از آراء و آموزه های دخیله همچنان با مخالفت برخی علمای دینی مواجه میشد و شگفت آنکه برخی از این مخالفت ها با محتوای آراء کاری نداشت بلکه اساساً به نگریستار و شیوه تفکر صاحبان آراء اشکال می گرفت. آنچه برای مسلمانان خطرناک شمرده میشد پذیرش نگریستارهای بیگانه با نگریستار عربی بود و نه پذیرش یک دو باور بیگانه و ناسازگار با تعالیم سلف مالک بن انس نفس پرسش از چگونگی استوای خدا بر عرش را بدعت میشمرد و نه پاسخی خاص بدین پرسش را شهرستانی، ج 1، ص .(93 همچنین هنگامی که حسین کرابیسی متکلم برجسته، در ماجرای منازعه بر سر خلق قرآن نظر تفصیلی احمد بن حنبل را در این باره جویا شد ابن حنبل کنجکاوی های او را بیهوده شمرد و او را از پرسش و بحث پروا داد ابن جوزی، ص ؛131 پاتل (p33. (در حقیقت این دو پیشوای دینی نگران غلبه نگریستار برهانی بر پیروان خویش بودند در حالی که شرط نظر ورزی دیندارانه را تبعیت از نگریستار بیانی میدانستند. شافعی دیگر امام مذاهب اربعه اهل سنت نیز در این باره تصریحی آشکار دارد. او بر این فتواست که کلام پس از شرک از همه گناهان بزرگتر است و در تشخیص اهل کلام می گو گوید: هر گاه کسی بپرسد اسم غیر مسماست یا نه؟« اهل کلام است و بی دین ابن جوزی، ص (124 و می دانیم که تفکیک اسم از مسما و به طور خاص تفکیک ذات از صفات در خداشناسی اسلامی یکی از ثمرات آشنایی مسلمانان با نگریستار یونانی بوده است. همچنین از شافعی نقل شده که شگفتا از نادانی مردم. در حالیکه گمراهی آنان تنها به سبب رویگرداندن از لسان عرب و رونمودن به لسان ارسطو است« به نقل از سیوطی، ص61-51( پیداست که منظور وی آن نیست که هم کیشان او عربی را فرو نهاده اند و به یونانی سخن می گویند بلکه او از دگرگونی نگریستار مسلمانان می نالد سیوطی در شرح این سخن شافعی می گوید: »آنکه در صدد فهم قرآن و سنت و شریعت بر مقتضای قواعد منطق است البته اغراض شرع در نخواهد یافت. هر که در فروع چنین کند بر خطا رود و هر که در اصول چنین کند بدعت آورد همانجا(. وی می افزاید قرآن و سنت بر مصطلح عرب و شیوه او در محاوره و تخاطب و احتجاج و استدلال نازل و وارد شده است نه بر مصطلح یونانیان همان، ص 48 با این همه آراء این پیشوایان حتی از سوی برخی پیروان فقهی آنان نیز پذیرفته نشد. در طول تاریخ تمدن اسلامی، متکلمان و اندیشوران بسیاری در مجال فقه به فتاوی آنان عمل کردند و در مجال فهم شریعت راهی خلاف نظر ایشان رفتند. افزون بر آنکه در اسلام هرگز بر سر ارتدکسی بودن آموزه هایی از این دست توافقی صورت نگرفت. اگرچه امام محمد غزالی حجة الاسلام لقب یافت اما آنان که او تکفیرشان کرد هم نامسلمان به شمار نیامدند. گویی تمدن اسلامی به تلویح پذیرفته بود که هر آنکه نبوت پیامبر اسلام را ایده هدایتگر نگریستار خویش قرار دهد، در دایره مسلمانی است؛ هر چند در چارچوبی غیر از نگریستار بیانی عربی نظر ورزد.

منابع

آذر نوش آذرتاش راههای نفوذ فارسی در فرهنگ و زبان عرب جاهلی، چاپ دوم تهران 4731ش.

ابن ابی اصیبعة، عیون الانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت، آبی تا

ابن تیمیه، مجموعة الرسائل الکبری، بیروت، 1392 ق/ 2791م.

ابن جوزی تلبیس ابلیس چاپ محمد صباح، بیروت، 9041ق / 9891م.

ابن خرداد به مختار من کتاب اللهو و الملاهی، بیروت، 6891م.

ابن خلدون عبدالرحمن، کتاب العبر و دیوان المبتدأ و الخبر، چاپ خلیل شحاده سهیل زکار، بیروت، 3041ق / 8891م.

ابن رسته الاعلاق النفیسة، لیدن 7691م.

ابن ندیم، کتاب الفهرست چاپ محمد رضا تجدد، تهران، 7531ش.

ابن هشام، السیرة النبویه چاپ مصطفی سقا و ابراهیم ابیاری و عبدالحفیظ شلبی، بی جا، دار ابن کثیر بی تا.

ابو حاتم رازی، الاعلام النبوة، چاپ صلاح صاوی و غلامرضا اعوانی تهران، 6531ش.

ابوحیان توحیدی و مسکویه رازی، الهوامل و الشوامل، چاپ احمد امین قاهره، 1370ق 0591م.

احمد امین فجر الاسلام چاپ ششم قاهره ق 1370 / 0591م.

همو، ضحی الاسلام چاپ پنجم، قاهره، 1375 ق/ 1956 م.

اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت، 3041ق/ 3891م.

ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، تهران، 1631ش

بخاری محمد بن اسماعیل صحیح بخاری چاپ بیروت از چاب دار الطباعة العامرة، استانبول 1401 ق.

بدوی عبدالرحمن الافلاطونیة المحدثة فی الاسلام، قاهره، 0591م.

جابری محمد عابد، التراث والحداثة، بیروت 1991م.

همو، نقد العقل العربی :1 تکوین العقل العربی، چاپ ششم بیروت، 4991م.

همو، نقد العقل العربی : بنیة العقل العربی چاپ پنجم بیروت 6991م.

جاحظ عمرو بن البحر، کتاب الحیوان چاپ عبدالسلام محمد الهارون مصر 1385]- 1389 ق / 9691-5691م، چاپ افست بیروت 1388 ق9691/م.

همو، البیان و التبیین دار التراث العربی، بیروت، بی تا.

جواد على المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام چاپ دوم بیروت، -1976 8791م.

حنفی حسن من النقل الى الابداع : مجلد 1، النقل: جلد ، النص؛ قاهره، 2000

دانشنامه جهان اسلام زیر نظر غلامعلی حداد عادل تهران 5731ش، ذیل ترجمه 1: نهضت ترجمه از سید احمد هاشمی

ذهبی تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام چاپ تدمری جلد حوادث و وفیات 141 160 ق، بیروت، 8041ق 8891م.

سجستانی ابو سلیمان، صوان الحکمة وثلاث رسائل، چاپ عبدالرحمن بدوی تهران، 4791م.

سیوطی عبدالرحمن بن ابی بکر صون المنطق و الکلام عن فنى المنطق الکلام چاپ علی

سامی نشار، قاهره 1366 ق/ 1947 م.

شمس الدین آملی نفایس الفنون فی عرایس العیون چاپ شعرانی تهران 1377ق.

شهرزوری محمد بن محمود نزهة الارواح و روضة الافراح فی تاریخ الحکماء و الفلاسفة،

چاپ خورشید احمد حیدرآباد دکن ق6791/م. 1396

شهرستانی محمد بن عبد الکریم الملل والنحل چاپ محمد سید کیلانی قاهره 1387ق

1967 م.

طرابیشی جورج، نقد نقد العقل العربی: اشکالیات العقل العربی، بیروت، 8991م.

عامری محمد بن یوسف الامد الی الابد، چاپ اورت ک. روسون، بیروت، 1399ق/ 9791م.

همو امنحول(، السعادة والاسعاد فی السیرة الانسانیة ، چاپ مجتبی مینوی ویسبادن، 6331ش

عسقلانی، ابن حجر، الأصابة فی تمییز الصحابة، چاپ عادل احمد عبد الموجود، بیروت، 5141ق.

قشیری، عبدالکریم بن هوازن الطائف الاشارات، چاپ ابراهیم بسیونی، مصر، 1891م.

Rosenthal| F.| The Classical Heritage in Islam| translated from the

German by Emile and Jerry Marmorstein| London| 1975.

Bakar| O.| Classification of Knowledge in Islam: a Study in Islamic

Philosophies of Science| UK.| 1998.

Patton| W. M.| Ahmad b. Hanbal and the Mihna| London| 1897.

تلقی خاص اعراب از مفهوم نگریستاری علم خود یکی از مهمترین موانع پذیرش علوم اوایل در نخستین سده هجری بود. ایزوتسو در بررسی معناشناختی خود به خوبی نشان داده است که علم در جاهلیت به شناخت حاصل از تجربه شخصی یا سنت قبیله ای اطلاق میشد و آنچه از یکی از این دو منبع سرچشمه نگرفته بود، ظن به شمار می آمد. برای نمونه طرفه شاعر جاهلی این تقابل را در بیت زیر باز نموده است.

و أعلم علماً لیس بالظن أنه

إذا ذل المولى المرء فهو ذلیل

به علمی که در آن ظنی راه ندارد به تجربه دریافته ام که وقتی مولای بنده( شخصی خوار شود، او خود خوار شده است.

در دستگاه معناشناختی قرآن معنای علم دگرگون شد. اکنون دیگر علم آن چیزی است که از وحی الاهی ) حق( سرچشمه گرفته باشد و شناختی که متکی بر تجربه شخصی یا سنت قبیله ای است اغلب چیزی بیش از ظن نیست؛ ظنی که سرچشمه آن تمایلات کورکورانه نفس ) هوی است و پیروان أن اتباع الاهواء نام دارند. قرآن خطاب به کافرانی که به تجربه شخصی خود یعنی علم به معنای جاهلی آن تکیه کرده و منکر معاد و زندگی پس از مرگ اند، می گوید و ما لهم بذلک من علم إن هم الا یظنون« )جائیة (24) مسلمانان به تدریج منابع راستین علم را تثبیت کردند. آنان حدیث پیامبر را نیز در کنار وحی قرآنی نشاندند چرا که پیامبر از پیش خود چیزی نمی گوید، همچنانکه در قرآن نیز همواره سخن خدا و رسولش همسنگ دانسته شده است؛ بدینسان کسانی که سخنی جز سخن خدا و رسول را پی میگیرند، پیروان اهواء خویش اند ایزوتسو، ص (69-75 با این همه بسیاری از مسلمانان عرب بویژه در دوره اموی به پاره ای از سنت های قبیله ای جاهلی بازگشتند؛ بازگشتی که به معنای پیروی دوباره از اهواء نفس و عدم پذیرش کامل تلقی قرآنی از علم بود. علوم جاهلی اگرچه غیر قرآنی بود، اما با علوم عجمی همسان و هم حکم به شمار نیامد.

از سوی دیگر تازیان مسلمان با هم کیشان عجم خود در دیدگاه دینی مساوی شمرده می شدند؛ از این رو تعرب و بازگشت به فرهنگ جاهلی برای آنان جنبه ای هویت جویانه نیز داشت اما پذیرش علوم اوایل که نه تجربه و دریافته مستقیم عرب بود و نه در مرده ریگ نیاکان او اثری از آن یافت میشد به منزله تن دادن به مشتی ظن و گمان بیگانه بود تا هنگامی که عرب از مفهوم نگریستاری علم چنین تلقی جاهلی ای داشت نمی توانست پذیرای علوم اوایل باشد، مگر آنکه دست کم به دروغ پیوندی نژادی میان ملت عرب و ملت های عجم برقرار میشد. شگفت نیست اگر عدنانیان در شجره نسب خود دستی بردند و خویش را خویشاوند ایرانیان جا زدند و قحطانیان نیای بزرگ خود ، قحطان را برادر یونان نیای بزرگ یونانیان، معرفی کردند. ایرانیان نیز که زیر استیلای خلیفگان عباسی بودند و هنوز نقش تازیانه تعصبات عربی امویان بر دفتر خاطراتشان بود، از این نسب تراشی استقبال کردند. این مجالی بود تا آنان هر چه بیشتر به دستگاه خلفای عباسی که از عدنانیان بودند راه یابند و با عرضه مواریث و افتخارات پیشین خود، به اسم میراثی مشترک در معرکه تفاخر از تازیان بازنمانند. از سوی دیگر ایرانیان بابل را مهد باستانی علوم معرفی می کردند.

 ابو سهل فضل بن نوبخت در کتاب النهمطان معارف یونان و مصر را ترجمه کتابهایی دانست که اسکندر از ایران به یغما برد و کوشش ساسانیان در فارسی کردن کتابهای یونانی و هندی را بازجستن مواریث ایرانی وانمود. این باور در دوران نهضت ترجمه چنان رواجی داشت که این ندیم در ابتدای مقاله هفتم الفهرست و پیش از ذکر کتابهای اوایل آن را نقل کرد ابن ندیم، ص 300 (-301 در کتاب چهارم دینکرد نیز با اشاره به داستان انتقال علوم از ایران زمین به یونان و اسکندریه در پی حمله اسکندر و ترجمه دوباره آنها به فارسی در دوره ساسانی سرچشمه همه معارف کتاب اوستا معرفی شده است. از این دو گزارش پیداست که میان تلقی ساکنان ایران زمین و تلقی عرب ها از مفهوم نگریستاری علم شباهتی برقرار بوده است عربان برای پذیرش علوم عجمی بیگانگان را خویشان خود معرفی کردند همانگونه که ایرانیان نیز برای برگرفتن علوم انیرانی سرچشمه اصلی این علوم را بابل ایران زمین و اوستای ایرانی و انمودند. هر دو گروه کاری یکسان کردند: بیگانگی را از ظاهر این علوم زدودند. اما آنان با محتوای این دانش ها چه کردند؟ آیا این دانشهای تازه تنها مجموعه باورهای آنان را دستخوش تغییر میکرد یا در نگریستارشان نیز تأثیری در خور نظر می نهاد؟ در این مجال سخن بر سر ایرانیان نیست؛ ملتی که علوم یونانی و هندی را بسط و بازنویسی دانش های نیاکان خود می پنداشتند و در دوره ساسانی چیزی از این دانش ها را به فارسی بازگرداندند.

 اما ادعای تازیان کمتر بود. آنان می گفتند ما با صاحبان این علوم هم پشت و خویشاوندیم یا می گفتند نور حکمت از مشکات نبوت مقتبس است و بفرض آنکه در دل نیز این شعارهای عوام فریب را باور می کردند نمی توانستند شگفتی خود را از محتوای غریب علوم اوایل پنهان کنند؛ بویژه پاره ای از این علوم که برآمده از نگریستاری بکلی متفاوت با نگریستاری جاهلی عرب بود.

افزون بر این حیره یکی از اصلیترین پایگاه های مسیحیت نسطوری بود. در آنجا همچنان که آموزش زبان و آداب فارسی در مراکزی ویژه رواج داشت نک منابع جواد دینی علی، ج،8 ص (295-296 دانشها و زبانهای یونانی و سریانی نیز در مدارس مسیحی آموخته میشد. رومیان اسیر در جنگهای هرمز اول در حیره ساکن شدند و در آن دیار تعالم مسیحی و فرهنگ و دانشهای یونانی بویژه هندسه و طب را گستراندند احمد امین، فجر الاسلام، ص (18 آموزه های فرقه های مسیحی بویژه نسطوریان بیشتر از این رهگذر به تازیان عرضه شد. شاعرانی چون قس بن ساعده و امیة بن ابی الصلت و عدی بن زید شعر مسیحی میسرودند و مضامینی چون تفکر در خلقت عالم، دعوت به گوشه نشینی و رهبانیت را ترویج می کردند.

با این همه مسیحیان تا نیمه سده نخست هجری از تعلیم اطفال مسلمان خودداری میکردند. گویا یعقوب رهاوی (18-86) نخستین کسی بود که به مسیحیان اجازه چنین کاری داد؛ آنان از آن پس از آموزش فلسفه و سایر علومشان به مسلمانان پرهیزی نداشتند احمد امین همان، ص (132 بدین سان میراث علمی یونانی رایج در عراق و شام و اسکندریه یک قرن پیش از نهضت ترجمه در میان مسلمانان راهی جست.

یهودیان نیز از دوره جاهلی ، تعالیم دینی و افسانه ها و خرافات خود را در میان اعراب پراکنده کرده بودند و پس از اسلام کسانی چون کعب الاحبار یمنی )متوفی (110و وهب بن منبه پارسی نژاد، آرایی در تفسیر آیات قرآن عرضه کردند. عبدالله بن سلام نیز از یهودیان دانشمندی بود که پس از هجرت پیامبر به مدینه اسلام آورده از داناترین صحابه شمرده شد و بسیاری از اخبار بنی اسرائیل را به مسلمانان آموخت به علاوه تعالیم فلسفی یونانیان و قوانین رومی که پیش از ظهور اسلام در یهودیت رخنه کرده بود از این رهگذر به ذهن اعراب نیز راه یافت.

همین نمونه های برشمرده به خوبی نشانگر آن است که به هنگام سخن گفتن از باورهای جاهلی تشخیص آنچه به راستی از عقل عربها سرچشمه گرفته است و رنگ و بویی از نگریستارهای غیر عربی با آن نیست دشوار است. این موضوع تا زمان رحلت پیامبر اسلام بیش و کم بر همین حکم است و با آغاز نخستین فتوح اسلامی در سالهای 24-14 هجری دشواری مضاعفی می یابد، زیرا در این فتوح عراق و شام و فارس و مصر به تصرف اعراب مسلمان در آمد و کسانی از یهود و نصارا و مجوس و پیروان مانی و دیگر آیین ها اسلام آوردند و همنشین اعراب شدند و اختلاط فرهنگی پیشگفته آشکارا فزونی یافت. اگرچه آشنایی با اندیشه و آیین ملتهای مغلوب سالیانی دراز به طول انجامید، اما چیرگی بر سرزمین و ثروت آنان تأثیراتی بی درنگ در معیشت و رفتار تازیان داشت و این مؤلفه های مادی بی تردید پیشتر از مؤلفه های معرفتی در دگرگون ساختن نگریستار عربی مؤثر افتاد؛ زر و سیم اگرچه خود مضامینی ملموس دارند، اما به زودی پای مفاهیم مجردی چون عدالت و مساوات را به میان میکشند.

از سوی دیگر نو مسلمانان غیر عرب همچنان حاملان زبان ، فرهنگ تاریخ و خصوصیات عمده ای از نگریستار غیر عربی خود بودند. این نومسلمانان پارسی و سوری و قبطی و رومی هر کدام پیش از اسلام آوردن تلقی خاصی از واژه های اساسی دین همچون خدا ، شیطان پیامبر رستاخیز بهشت و دوزخ داشتند و البته نمی توانستند این واژگان را از مفهوم فرهنگی پیشین خود کاملاً برهنه سازند و مفهومی اسلامی بر بالای آن بپوشانند. اسلام آوردن اینان فزودن نقشی بر لوحی ساده و نانوشته نبود چرا که آنان کاملاً از باورهای پیشینشان تهی نمی شدند و چشم انداز و جهان بینی گذشته خود را ترک نمی کردند، بی جهت نیست که پرسشهای این بیگانگان عجم اغلب به طرح مباحثی نو بویژه در حوزه علم کلام می انجامید. نومسلمانان عجم همچنین به حکم اختلاف زبان و نژادشان با اعراب در زمره موالی در می آمدند و این دسته بندی اجتماعی نیز بر تفاوتهای معرفتی آنان با تازیان می افزود از این رو پایان فتوح و جنگهای مادی خلفای راشدین را آغاز کشاکش ها و جنگهای معنوی مغلوبان و تازیان دانسته اند. احمد امین در بیان ثمره این کشاکش می نویسد که افزون بر غلبه برخی واژگان ایرانی بر لغات عرب فکر و خیال و معنی و مضمون پارسی نیز بر زبان و دین عربی چیره شد.

تصدیق این واقعیت دشوار نیست که با سیر اعراب از زندگی بدوی و معیشت ساده زمانه پیامبر به تمدن پر نقش و نگار و رنگارنگ دوره عباسی اسلام از صورت دیانتی محض به صورت تمدنی دینی درآمد. حتی سادگی تفاسیر صحابه و تابعین از قرآن جای خود را به تفسیرهای پر تفصیل و تأویلهای غریب دوره های بعد داد. در تفسیر مؤمنان سلف به ذکر چند بیتی از شاعری عرب برای گشودن معنای واژه ای یا آوردن خبری در شان نزول آیه ای یا در نهایت روایت قصه ای از تعالیم تاریخی یهود اکتفا می شد؛ آنچه طبری در تفسیر خود از اصحاب نقل میکند بیش از این نیست؛ اما هنوز سده نخست هجری به پایان نرسیده بود که معیشت و عقل ساده عربی دگرگون شد و مفسران قرآن و عالمان اسلام را در نظرگاه هایی نو نشاند؛ تا جایی که انس بن مالک که به چشم خود زمانه پیامبر را دیده بود و تا سال 90 هجری نیز عمر یافت، گفت: »من هیچ چیزی نمیبینم که از زمان پیامبر تاکنون به حال خود باقی مانده باشد بخاری، ج 1، ص .(134) بنابراین حتی اگر به رغم شواهد پرشمار موجود که تنها برخی از آنها برشمرده شد نگریستار جاهلی را نگریستاری خالص و صرفاً عربی بشماریم، نمی توانیم دگرگونی های بنیادین این نگریستار در دوره اسلامی را نادیده بگیریم؛ دگرگونی هایی که حاصل برخورد و آشنایی تازیان با نگریستارهای غیر عربی بود.

نگریستار هر نظر ورز مجموعه ای از مفاهیم اصول و قواعد است که همه کنشهای شناختی نظرورز متکی و مبتنی بر اختیار موضعی در قبال آنهاست. بالیدن در فرهنگ هر دوره تاریخی خود به مثابه مواجه شدن با این مفاهیم اصول و قواعد نگریستاری و اختیار موضعی ایجابی، سلبی یا تعلیقی در برابر آنهاست.

نظر ورز دو نسبت با نگریستار خویش دارد از یک سو اوست که با اختیار موضع خود را برمی نهد؛ از سوی قبال مفاهیم اصول و قواعد نگریستاری مقومات نگریستار و چارچوب و چگونگی آن را دیگر نگریستار است که بر نظر ورزیدن او حکومت میکند ولو به شکل ناخودآگاه و معین می سازد. پس نظرورز برنهنده نگریستار خود محکوم نگریستار خود ولو به شکل خودآگاه است. اما وی همواره در نظر ورزی این درباره یک موضوع، ایده هایی را به مثابه غایات کنش شناختی مد نظر دارد. او خواه و در قبال آنها به ایده ها را آشکار سازد خواه پنهانشان دارد نسبت به آنها خودآگاه است نظر ورز می نامم. اراده اختیار موضع کرده است؛ من این ایده ها را ایده های هدایتگر نظر ورزند، ایده های هدایتگر تا آنجا که حاصل کنشی عقلانیاند، خود برآمده از نگریستار های هدایتگر او اما در هر حال مفاهیم و اصول نگریستاری نظر ورز می باید با ایده هماهنگ و مطابق باشند و گرنه نظر ورز ناگزیر از بازنگری در این مؤلفه های قوام بخش نگریستار خود و تنظیم دوباره آنها بر آهنگ ایده های هدایتگر است.

باری این توضیحات نظری رشته سخن را اندکی گسست. در نقد نظریه جابری گفتیم که مستقل شمردن نظام های معرفتی سه گانه دوره اسلامی از یکدیگر و تأکید بر اصالت عربی نظام بیانی یکی دیگر از خطاهای اصلی جابری است. او در بررسی خصایص نظام بیانی خود را ناگزیر از رجوع به فرهنگ عربی جاهلیت و صدر اسلام می یابد جابری التراث و الحداثة، ص ،(310 اما در این جستجو به مکتوباتی استناد میکند که از عصر تصنیف علوم یا به تعبیر نادقیق او عصر تدوین علوم بر جای مانده است. او از یک سو عقل عربی را محصور به حصار زبان عربی میداند و از سوی دیگر می کوشد تا سازندگان زبان عربی را اعراب بدوی معرفی کند. به زعم وی لغویان عرب در تدوین کتاب های لغت کوششی تمام کردند تا زبان عربی را از ناخالصی های حاصل از مدنیت و برخورد با اقوام عجم پاک بدارند و تنها منبع مورد اعتماد خود را بدویان صحرانشین قرار دهند نک . جابری تکوین العقل العربی، ص (56-71 با این همه نظریه بدویت زبان و فرهنگ جاهلی پذیرفتنی نیست، مگر آنکه براین پندار باشیم که همه جاهلیان بدوی بوده اند.

گذشته از نقدی که بر تعاریف و استنتاجات منتهی به این رأی جابری رواست، از برای طریق نقض یابی نیز میتوان به ابطال نتیجه استدلال او پرداخت گفتیم که جابری انفصال اصل تجویز و نظام معرفتی بیانی عربی دو روش و یک اصل بر می شمرد اصل روش قیاس وی محمد بن ادریس شافعی (105-204) را پایه گذار و نظام ساز قواعد و قوانین قیاس بیانی معرفی می کند. جابری شأن اصول فقه شافعی در نظام بیانی را همچون شأن منطق ارسطویی در نظام برهانی می شمرد و بر آن است که شافعی صرفاً تدوین کننده اصولی بود که سالیان دراز بر عقل بیانی عرب حاکم بود آنچنان که ارسطو نیز مخترع منطق نبود، بلکه قواعد تفکر برهانی را مضبوط و مدون ساخت.

 پس آنچه شافعی به نظر ورزان عرب عرضه کرد آگاهی مرتبه دوم از قواعد و قوانین قیاس بود و حتی اگر بپذیریم که عرب پیش از او خودآگاهی نسبت به روش نظر ورزی خود نداشت نمی توانیم درباره دوران پس از شافعی قائل به چنین حکمی باشیم. سرانجام باید افزود که به رغم تصور جابری تقسیم بندی سه گانه او از نظامهای معرفتی از تحلیل ساختار ناخودآگاه نظر ورزی دوره اسلامی بر نیامده است، بلکه نظر ورزان دوره اسلامی حداقل از اواخر سده چهارم آگاهانه بر تفاوت سه مرتبه شناختی بیان ، عرفان و برهان تأکید کرده اند. منتقدان جابری پس از انتشار نخستین جلد نقد عقل عربی فقراتی از تفسیر لطایف الاشارات را به او یادآور شدند که در آن امام قشیری (376-465) آشکارا از سه درجه شناخت برهانی بیانی و عرفانی یاد کرده است.

جابری تلقی یونانیان و اعراب از تصورات سه گانه خدا انسان و طبیعت را با هم مقایسه میکند. در فرهنگ یونانی تصور انسان فربه تر است و در فرهنگ عربی تصور خدا از سوی دیگر به همان میزان که مفهوم خدا در فرهنگ یونانی غایب است، مفهوم طبیعت نیز در فرهنگ عربی کمرنگ و بلکه غایب است تصور خدا در فرهنگ یونانی اروپایی همچون تصور طبیعت در فرهنگ دوره اسلامی نقش واسطه و پل را ایفا میکند. ایده خدا در فرهنگ یونانی ضامن مطابقت قوانین عقل با قوانین طبیعت است و با مصداق بخشیدن به معرفت عقلی آن را یقینی می سازد. به عبارت دیگر در فرهنگ یونانی اروپایی ایده خدا نقشی معین برای عقل بشری در اکتشاف نظام طبیعت و کنه یابی اسرار آن ایفا میکند، اما در فرهنگ اسلامی طبیعت نقشی معین برای عقل بشری در اکتشاف خدا و تبیین حقیقت او ایفا میکند. در فرهنگ اسلامی بر عقل است که در طبیعت تأمل کند تا به وصال خالق آن الله برسد و در فرهنگ یونانی اروپایی عقل خداداده به مثابه وسیله فهم طبیعت است یا دست کم خدا ضامنی است بر درستی فهم بشر از طبیعت جابری، تکوین العقل العربی، ص 29 )

جابری با در نظر داشتن این ملاحظات و تاکید بر نقش زبان عربی در کنار سایر مؤلفه های فرهنگ آفرین در شکل دهی به فکر عربی به تحلیل ساختی علوم عربی می پردازد و بدین می رسد که عقل عربی نتیجه فرهنگ عربی اسلامی است؛ فرهنگی که بر سه نظام معرفتی استوار است نظام زبانی عربی الاصل جابری، التراث و ایرانی هر مسى الاصل ( عرفان و نظام عقلانی یونانی الاصل ) برهان( الحداثة، ص 142 ).

این تقسیم بندی جابری را می توان گونه ای از طبقه بندی علوم دوره اسلامی دانست که البته به باور وی، عالمان مسلمان نسبتی ناخودآگاه با آن داشته از این نظام های معرفتی نظریه خود هر یک از عالمان و نظر ورزان مسلمان را در یکی سه گانه می نشاند و البته بر آن است که در تاریخ طولانی اندیشه اسلامی گاه تداخلی میان دو نظام معرفتی رخ داده است؛ تداخلی که در نظر جابری به مثابه تصادم است و نشان از بحران مبانی (= ازمة الأسس) دارد

با این همه به زعم جابری مؤثرترین بر خلاف دو نظام دیگر اصالتاً دوره اسلامی نظام معرفتی بیانی است. این نظام معرفتی و خصلت های بدوی به عربی است؛ مرده ریگ جاوید جاهلیت است که با همان ویژگی ها و مبادی نظام معرفتی بیانی دوره اسلامی راه یافته است. جابری برای تشخیص اصول در زبان عربی را به دقت بررسی های بسیار میکند؛ او دلالتهای ماده بین بر می شمرد، سلطه زبان بر تفکر عربی را مورد تأکید قرار میدهد. تعامل همیشگی عقل عرب با نص خواه سنت ادبی جاهلی و خواه نص قرآنی را یادآور میشود و سرانجام دو اصل و یک روش برای نظام معرفتی بیانی برمی شمرد - 1 اصل انفصال یا و انکار رابطه ناپیوستگی میان اشیاء 2- اصل تجویز یا امکان صدور هر چیز از چیز دیگر عبارت ضروری علی میان اشیاء 3- روش قیاسی ) قیاس امر غایب بر امر حاضر( یا به ، ص .(309-310 دقیق تر استدلال بر مبنای اثر نشانه و اماره جابری التراث و الحداثة نیز هماهنگ میشمرد و در تأیید نظر خود به تحلیل طبیعت رملی ریگزاری پیرامون اعراب می پردازد.

جابری با دریغ از این واقعیت یاد میکند که آنچه ما به عنوان تاریخ فرهنگ خود می خوانیم چیزی جز تاریخ فرق و طبقات و مقالات نیست و این تاریخ اختلاف وانفصال آراء است، نه تاریخ تکامل و اتصال آراء. او مجدانه در پی بنای تاریخ کل به جای تاریخ اجزاء است و طرح نقد عقل عربی را با چنین سودایی پی می ریزد ) نک جابری، تکوین العقل العربی، ص64(؛ اما وی در بازخوانی تاریخ اندیشه دوره اسلامی ستیز میان آراء را به ستیز میان نظام های معرفتی بدل می سازد و به تعبیر طرابیشی اگر پیش از این در معرکه گاه آراء فقط کروفری بود و جنگ و گریزی میان شمشیرزنان و خندق هایی ایدئولوژیک اکنون طرفین ستیز کمانداران اپیستمولوژیک اند در سنگرها خود عقب نشینی نمی کنند. استوار و ثابت ستیزه جویانی که حتی یک قدم از موضع این جنگ داخلی بی وقفه و آشتی ناپذیر میان بیان و عرفان و برهان تاریخ اندیشه اسلامی را آکنده است. 

جابری خود بر آن است که ستیز اصلی میان نظام بیانی و نظام عرفانی است؛ ایدئولوژی سنی نظام بیانی و ایدئولوژی شیعی نظام عرفانی نیز در تضادند. نظام برهانی نیز همچون طرف سوم ستیز گاه با نظام بیانی و گاه با نظام عرفانی دسته بندی های هم پیمان می شود جابری تکوین العقل العربی، ص 345. او بر این اساس، نمی یابد؛ چرا که گاه فقهی و دسته بندی های کلامی دوره اسلامی را هم سو و متناظر و اثر یا تمسک به رأی اندیشوری مسلمان در برابر محکی واحد همچون تمسک به نقل از خود و نظر در مجال فقه رفتار و موضعی و در مجال کلام رفتار و موضعی دیگر نشان داده است. فقیهان اهل حدیث الزاما پایبند به کلام سنی ) اشعری( نبوده اند و از ابوحنیفه فقیهان اهل رأی ضرورتاً از عقاید معتزلی جانبداری نکرده اند. وی برای نمونه از )متوفی (150 نام میبرد که اگرچه در فقه پیشوای مذهب رأی و نظر است، در کلام اهل سنت و مخالفان معتزله است. همچنین نظام )متوفی بین 221 و (231 که از و قیاس و اجماع پیشوایان عقل گرای معتزله است، در مجال فقه و شریعت ضد رأی را ناشی از است جابری، تکوین العقل العربی، ص .(100-101 جابری این آشفتگی که تأسیس عملی علوم بحران مبانی ) أزمة الأسس معرفی می کند و بر این باور است از این رو خود واجد تعارضاتی منطقی بوده و در عصر تدوین و تبویب علم در مبانی است همانجا(. اما اگر قرار است که هر نیازمند به باز تأسیسی منطقی و معرفت شناختی بیانی، عرفانی یا یک از نظر ورزان دوره اسلامی واجد یکی از نظام های معرفتی سه گانه ای از مفاهیم مبادی و قواعد است که به صورت چارچوبی ناخودآگاه بر اندیشه فرد تحمیل میشود چگونه ممکن است نظرورزی مجال عدول از الزامات نظام معرفتی خود بیابد؟ و چگونه ممکن است در نظام معرفتی ای واحد در قبال محکی واحد مواضع مختلف اتخاذ کرد؟

عبارات مهمی که از جاحظ و شهرستانی نقل شد بارها مورد استناد پژوهشگران حیات فکری دوره اسلامی قرار گرفته است. احمد امین پیشتاز این دسته از پژوهشها در قرن اخیر با نقل سخن جاحظ در خلال بحث از کیفیت عقل اعراب این رأی را منحصراً ناظر بر عصر جاهلی معرفی میکند؛ عصری که به مثابه دوره طفولیت عقل عربی است احمد امین فجر الاسلام، ص ؛(34-35 اما جابری که در نخستین استناد خود به منابع دوره اسلامی در مجموعه چند جلدی نقد عقل عربی به نقل این عبارت جاحظ پرداخته آن را چنان گزینشی و مثله شده روایت میکند که گویی جاحظ در مقام برشمردن خصلتی همیشگی و ثابت برای عقل عربی از دوره جاهلی تا روزگار خویش است نک . جابری، تکوین العقل العربی، ص (32 جابری بعدها این رأی را پی می گیرد و همواره در صدد معرفی ویژگی های ثابت عقل عربی است.

ماهیت عقلیت عربی

پیشینه پژوهش درباب آنچه نویسندگان عرب عقلیت اقوام و ملت های مختلفش می نامند به سده نوزدهم بازگردانده شده است. پژوهندگان تاریخ فرهنگ و نژادشناسان آن دوره از ویژگی های اندیشه و روحیه نژادهای سامی و آریایی سخن گفته اند. این جریان به روزگار استعمار با ستایش از عقلیت اروپایی و آریایی و ترجیح آن بر عقلیت خاور زمینیان و سامیان مبانی نظری استیلای نژاد پرستانه غرب بر مستعمراتش را مهیا می کرد. ارنست رنان (1823-1892)و آرتور گوبینو (1816-1882) از مشهورترین نمایندگان فکری این گروهند برای آگاهی از برخی آراء نویسندگان اروپایی درباره عقلیت و روحیه سامی نک . جواد علی، ج 1، ص .(257-259 اما این داوری های نژاد گرایانه که آکنده از تعصب و غرض ورزی است ارزش و اعتبار علمی ندارد، چرا که باور به نژادهای پاک و سره و خونهای در نیا میخته با بیگانه اندیشه ای باطل و محال است. این گرایش فکری دست کم در پژوهشهای اسلام شناسانه تا بیش از نیمه نخست سده بیستم دوام نیاورد و از رواج و رونق باز ماند. در مقابل گروه دیگری از محققان عوامل طبیعی و اجتماعی را در تشکیل عقلیت ملت ها دخیل می دانند. آنگونه که اشاره شد احمد امین نخستین پژوهشگری است که به جد درباره ماهیت عقلیت عربی و حیات عقلی دوره جاهلی و اسلامی اندیشیده است. او معتقد است که عقلیت انگلیسی و فرانسوی و مصری متفاوت است [...] و این اختلاف تابع شرایط محیط طبیعی ) - البیئة الطبیعیه و زندگانی اجتماعی آنهاست احمد امین فجر الاسلام، ص .(30) او نقدی منصفانه و روشن از آراء شعوبیان جاحظ ابن خلدون اولیری و عرب گرایانی چون آلوسی در باب عقلیت و روحیه عربی عرضه میکند نک . همان، ص (38-30) و می کوشد تا با تفکیک میان عرب شهری و بیابانی بدوی و نیز عرب جاهلی و اسلامی درباره هر گروه حکمی ویژه صادر کند و از تعمیم نابجا بپرهیزد. به عقیده وی هنگامی که عرب صحرانشین بود عقل و اخلاقش شباهتی بسیار به عقل و اخلاق دیگر صحرانشینان داشت اما آن هنگام که ماندگار زمین شد و به کشاورزی روی آورد، روحیاتش نیز دگرگون شد )همان، ص94-93( احمد امین اگرچه مبانی نظری دقیقی برای اندیشه خود فراهم نمی آورد اما در تحلیل های هوشمندانه اش به بیراهه نمی رود و خطوط اصلی شاکله معرفتی فرهنگ دوره اسلامی را به خوبی مشخص می سازد. نکته سنجی های وی در فجر الاسلام و ضحى الاسلام و ظهر السلام هنوز هم طراوت و درخشش خود را از دست نداده است. برخی از مهم ترین آراء جابری را می توان در آثار احمد امین ریشه یابی کرد هر چند جابری خود این امداریو اندیشگی را آشکار نمی سازد. او البته اندیشه خویش را بر پایه های نظری سنجیده تر و فلسفی تری بنا می کند، اما در بررسی بینه های تاریخی و صدور احکام کلی بر مبنای موارد جزئی بر خلاف احمد امین اغلب شتابزده و بی احتیاط است. جابری در مجموعه نقد عقل عربی، عقل عربی را موضوع فلسفه ورزی خود قرار می دهد. او در ابتدا به اقتفای لالاند اندیشمند فرانسوی میان دو مفهوم از عقل تمایز قائل میشود نخست rasion La( (constituante مفهوم عقل به منزله قوه ای فردی که ابزار مشترک شناخت در همه افراد بشر است عقل به این معنا ملکه ای است که انسان را به استخراج مبادی کلی و ضروری از رهگذر ادراک روابط بین اشیاء قادر می سازد دوم rasion La( (constituée مفهوم عقل به منزله پدیده ای تاریخی که بستر و چارچوب فعالیت این قوه فردی است و در فرهنگها و زمانه های متفاوت به اشکال گوناگونی بروز میکند و مقبولیت می یابد عقل به این معنا مجموعه مبادی و قواعدی است که در استدلالات خود بدانها تکیه و اعتماد میکنیم. جابری در آغاز پژوهش خود به ترتیب از دو اصطلاح عقل مکون یا فاعل« و »عقل مکون یا سائد ) حاکم برای نشان دادن این تفکیک استفاده میکند جابری تکوین العقل العربی، ص (15-16 آنچه موضوع پژوهش اوست همین مفهوم عقل مکون یا حاکم است از این رو وی در ادامه پژوهش خود اغلب عقل را در معنای عقل مکون به کار می برد، اما تداعی اولیه واژه عقل در زبان عربی و نیز زبان فارسی مفهوم عقل مکون است و این اشتراک لفظی در برخی موارد کرتاب و غلط انداز می شود.

در این جستار از این پس با مفهوم عقلیت عربی یا به تعبیر جابری عقل مکون عربی سر و کار خواهیم داشت و اگر بخواهیم معنایی دقیق و اصطلاحی از این واژه مراد کنیم می باید از به کار بردن الفاظ غیر شفاف که معانی از پس آنها به خوبی آشکار نیست پروا داشته باشیم. الفاظ همچون مخروطهای وارونه اند؛ اگرچه تنها رأس آنها در گفتار و نوشتار ظاهر میشود، اما تاریخ معنایی خود را نیز به دنبال دارند؛ تاریخی که بسان قاعده ای پرحجم و سنگین بر دوش واژه است. من در گزارش آراء جابری واژگان اندیشه او را به کار میبرم و مضمون اصطلاح عقل مکون از نگاه او را بررسی میکنم. اما پس از نقد این مضمون و اختیار تلقی ای متفاوت با او نام دیگری بر آن می نهم نامی نه همچون »عقل« که پیشینه معنایی خاص آن سبب تیرگی فهم و برداشت مخاطبان شود. باری بدین منظور واژه جدید نگریستار« را به کار میبرم که ترکیبی است از بن ماضی نگریستن و پسوند »ار تفکر کردن تأمل کردن و اندیشیدن یکی از اصلی ترین  معانی فعل نگریستن است. پسوند »ار« نیز در ترکیبات اسم مصدری گاه افاده معنای نوع و چگونگی می کند؛ پس، واژه نگریستار را می توان اسم مصدر به معنای چگونگی و نوع نگریستن و نظر ورزیدن لحاظ کرد.