نامه سید عبدالحسین لاری به اسماعیل خان صولت الدوله

دکتر محمد باقر وثوقی

سید عبدالحسین لاری که خود را در موقعیتی خطرناک احساس می کرد طی نامه ای از اسماعیل خان صولت الدوله رئیس ایل قشقایی تقاضای کمک نمود. نیروهای کمکی قشقایی هزار نفر برآورد شده در بیست و نهم ماه رمضان وارد شیراز شدند. تعداد این نیروها تا شش است. از سوی دیگر محمد رضا خان قوام الملک نیز از نیروهای عشایر ایل خمسه استمداد طلبید و نیروهای خمسه نیز چند روز بعد وارد شیراز شدند. »مشروطه خواهان توانستند لاری که از تلگرافخانه را از تصرف مستبدین خارج کنند. در همان حال سید عبدالحسین حمایت کنسول بریتانیا در شیراز از مستبدین مطلع شد مکتوبی به قنسول اعلیحضرتی انگلیس نوشت و در آن نامه تهدید کرد که چنانچه پسران قوام الملک از تهران وارد شیراز شوند. جنگی بزرگ به وقوع پیوسته و اروپاییان جانشان در معرض جدی خطر واقع خواهد شد. بحران در شیراز موجب شد تا مذاکراتی مفصل در مجلس شورای ملی پیرامون این رویدادها انجام گیرد. میرزا ابوالحسن خان طی سخنرانی در مجلس اظهار داشت که :

قوام الملک و پسرانش را گفتند نباید در شیراز باشند و باید در تبعید باشند. چند تلگراف از نظام السلطنه رسید که اگر قوام الملک نباشد، آنجا امن نمی شود؛ تا وقتی که آمدند اینجا قسم خوردند اطمینان حاصل شد گفتند بروند. حال حاج سید عبدالحسین لاری« به شهر آمده اغتشاش می کند؛ باید او محرک داشته باشد و بایستی تحقیق شود

امام جمعه خویی دیگر نماینده مجلس اظهار داشت که :

تمام معایب از این است که بی تحقیق هر حرفی می زنیم یکی از قوام شکایت می کند بی تحقیق می گویید باید بیاید، دیگری می گوید: حال مسلمان شده، میگوییم برود آخر باید راهکار پیدا کرد نزدیک است رشته امور گسیخته شود«

قوام الملک شیرازی به هنگام حضور در تهران با مشروعه خواهان ارتباط نزدیکی بر قرار کرده و حمایت کامل »آیت الله شیخ فضل الله نوری« را به دست آورده بود. حامیان او در شیراز حرکاتی مشابه مشروعه خواهان تهران انجام دادند و محمد رضا خان قوام الملک با این اقدامات توانست نظر مساعد محمد علی شاه را جلب نماید. شاه ایران طی دستخطی اجازه بازگشت او و پسرانش را به شیراز صادر نمود و او را به نیابت حکومت فارس منصوب کرد

محمد رضا خان قوام الملک که از حمایت محمد علی شاه و مشروعه خواهان تهران برخوردار بود، بلافاصله به طرف شیراز حرکت نمود و در روز اول شوال سال 1325 هجری وارد شهر شد. اما جمعه شیراز و معدودی مشروعه خواه و سران عشایر ایل خمسه با برپایی جشنی بزرگ از تازه واردین استقبال کردند. اعضای انجمن ایالتی، فارس نیز در این مراسم حضور داشتند. یکی از حضار ضمن خوش آمدگویی خطاب به »محمد رضا خان قوام الملک اظهار داشت

امیدواریم ره آورد حضرت اجل مطلوب همگان باشد و پس از چند ماه پریشانی و زیان های جانی و مالی روی آسایش ببینیم و با آسودگی در پیشرفت مشروطیت در لوای قانون مجلس مقدس زندگی کنیم

»محمدرضا خان قوام الملک مستبد فارس در این جلسه سخنانی ایراد کرد که در بردارنده حقایق بسیاری است او در ین خطابه اظهار داشت :

آقایان، من به تهران رفتم و آنچه را باید و شاید برای آرامش مردم و سر و سامان دادن به کارها و آسایش شما با پیشوایان مشروطه گفتگو کردم و چنین فهمیده ام که مشروطه و قانون بسیار خوب است. اعلیحضرت همایونی هم مجلس را می خواهند. ولی مشروطیت باید مشروع و مطابق با شریعت مطهره اسلام باشد و من با مشروطه مشروعه همراهم و از شریعت اسلام پیروی میکنم ولی نمیگذارم مردم سر خود برخلاف آیین اسلام رفتار کنند.

مردم حاضر در جلسه که آگاهی کاملی به ماهیت استبدادی قوام الملک داشتند، از این سخنان به هیجان آمده و یکی از میان جمع فریاد کشید که :

گویا ما تا کنون از اسلام و شریعت مطهره آگاهی نداشته و آقا برای آموزگاری ما آمده اند سالها خون مردم را مکیده دستشان به خون بیگناهان آلوده و جیبشان از مال آنها پر است. حاج سید ابراهیم شیرازی رئیس انجمن اسلامی به خشم آمده گفت

آقای قوام، شریعت اسلام از آن جد من است و من آموزگار دین هستم، اکنون کار شما خدانشناس ها بدینجا رسیده که اصول شرع را به رخ ما میکشید، آقایان برخیزید برویم ایشان این بار با فرمان شاه برای کشتار و چپاول به فارس آمده اند

محمد رضا خان قوام الملک مسلماً در اندیشه حفظ شریعت اسلام و احکام دینی نبود، بلکه او از این طریق می توانست ضمن حفظ رابطه خود با مشروعه خواهان تهران موقعیت خود را در فارس تثبیت کند. او به خوبی از اهداف نهایی انقلاب مشروطیت مطلع بود و می دانست که اهداف انقلاب با منافع شخصی او کاملاً در تضاد است. »محمد رضا خان قوام الملک در حضور صولت الدوله قشقائی بیاناتی ایراد کرد که نشانگر این واقعیت است او درباره مشروطیت می گوید: »می دانی مشروطیت یعنی چه؟ صولت الدوله گفت: اگر نمی دانستم اینطوری برای فداکاری حاضر نمی شدم. قوام الملک گفت: باز هم نمی دانی مشروطه یعنی چه؟ مشروطه یعنی من و تو نباشیم، یعنی ما با آقای فلان بقال فرق و امتیاز نداشته باشیم، حالا هم از راه خیرخواهی میگویم از این خیال کج و معوج منفرد شوید.

در تهران حامیان قوام الملک شرایطی را فراهم ساختند تا محمد علی شاه پادشاه وقت علاء الدوله را به حکومت فارس منصوب کند. شایعه انتصاب علاء الدوله موجی از هیجان را در میان مشروطه خواهان برانگیخت و تلگرافهای متعددی به تهران مخابره شد در یکی از این تلگرافها آمده است

به مجلس مقدس، خدا شاهد است ما تقصیری نداریم و انجمن اسلامی مشروطه طلب است تعیین حکومت علاء الدوله هتاک خیلی اسباب وحشت اهالی فارس شده است، قوام و پسرانش نمی گذارند فارس امن باشد، خوب است ما را از شر حکومت علاء الدوله خلاص کنید

محمد رضا خان قوام الملک برای نشان دادن وضعیت بحرانی فارس عشایر خمسه را واداشت تا روستاهای اطراف شیراز را غارت کنند. انجمن اسلامی و انجمن انصار تسلیم شرایط نشدند و قاطعانه خواهان استعفای »علاء الملک« بودند. نیروهای مستبد که حضور سید را در شیراز بسیار مؤثر میدانستند توطئه ترور او را بار دیگر به اجرا در آوردند. سید در بخشی از یک نامه شخصی خود در این باره می نویسد

جمعه گذشته که در مسجد آقا احمد مشغول نماز جمعه بودیم در بام حمام متصل به مسجد کمین کرده بودند که با شش لول بزنند که جمعی خبر شدند و آنها را فرار دادند و خود نصیر الملک نائب الا یا له راپورت و خبر داده بود که احتیاط بکنید و از خانه بیرون نیایید که مصلحت نیست و تاکنون چندین دفعه در صدد این گونه خدعه و غیله برآمده اند و حق تعالی نگذاشته

با همه خطراتی که »سید و یارانش را تهدید می کرد او طی اقامتش در شیراز رساله سیاسی خود را با عنوان تشویق و تحریض مشروطه مشروعه« به چاپ رسانید  او در این رساله به دفاع از مبانی مشروطیت پرداخته است. در بخشی از این رساله آمده است:

تمامی مفاسد بدبختی های کشور در مخالفت حکم و شورای ملت و کفران نعمت است و پیروزی ملتها در متابعت از قانون شورا را باید دانست.

سید فایده قانون ملی« را در تخلیه و تخلی از نجاست کثافت اخبثین طبابه و حکمه و تحکم و حکومت کفره خارجه« دانسته است. او نمونه بارز حکومت کفره خارجه را ریاست گمرک عنوان کرده است. او برای نمایندگان مجلس سه شرط قابل شده است که عدم مجالسه و مجاورت اشرار مستبدین مفسدین« و »محاسن صورت و سیرت اسلامی و قصد کردن به دخول در کعبه انجمن حرم محترم ملی به قصد خلوص به احرام« از آن جمله اند او با انتشار این رساله خود را در جمع علمای مشروطه خواه معرفی کرد. هر چند مبانی اندیشه سیاسی او در عمل به نظریات شیخ فضل الله نوری نزدیک تر بود، اما شرایط سیاسی به گونه ای بود که در این مقطع زمانی »سید« و یارانش به شدت از مشروطه خواهان حمایت نمودند