طلا، نه ذوالفقار خان صاحب نشان مطلا

دکتر محمد ابراهیم باستانی پاریزی

از طرف دیگر با بنیه و قدرت کاری که ذوالفقار کرمانی در نقشه برداری سیستان داشته حیفم می آید که هم سفری او را با علاء الدوله نفی کنم، خصوصاً که در روزنامه دولت علیه ایران هفدهم شوال 1278 ه/ 17 آوریل 1862م نیز این خبر را می خوانیم که

... ذوالفقار خان مهندس، که همراه علاء الدوله مأمور اسلامبول و کشیدن نقشه عرض راه بود، خدمت محوله را خوب از عهده برآمده، یک صد تومان انعام و یک طاقه شال ترمه، به رسم خلعت به مشارالیه مرحمت و عنایت گردید. به هر حال چنان به نظر می رسد، که در آن واحد دو تن به نام ذوالفقار در دار الفنون شهرت داشته اند، یکی استاد مشق بوده و درجه سرهنگی داشته ذوالفقار خان سرهنگ و یکی شاگرد بوده و در نقشه برداری کار می کرده ذوالفقار بیگ کرمانی

مقصود از ذکر این حوادث اشاره به کارهای هر دو ذوالفقار است که هر دو در جهت مسائل فنی مملکت سهم عمده داشته اند. مهم این است که آن دانشجوی کرمانی ما، ذوالفقار بیگ کرمانی، پا به پای معلمان خود ـ همراه ذوالفقار خان سرهنگ پیش می رفته است و در همان روزنامه صحبت از کارهای او به میان می آید که چشمگیر بوده است کارهایی که او را مستحق نشان مس ) - مفرغ( ساخته است

در روزنامه وقایع اتفاقیه پنجشنبه نهم محرم الحرام 1275 ه/ 20 اوت 1858م ضمن اخبار دار الفنون، از تشویق معلمین و متعلمین یاد شده و از 29 نفر شاگردان علم توپخانه نام می برد ـ »و در جزء آنها ذوالفقار بیگ محلاتی بسیار خوب ترقی کرده و در صنعت نقاشی هم مهارت دارد، صاحب نشان نبود، یک قطعه نشان مس مرحمت، و هجده تومان بر دوازده تومان مواجب سابقش افزوده شده، ده تومان هم انعام مرحمت می شود - اضافه مواجب

مقصود ازین مقدمات این بود تا عرض کرده باشم که کار این مهندس کرمانی در سفر بلوچستان و سیستان هم در نوع خود بی نظیر بوده و رساله سفر خود را بسیار دقیق نوشته، منتهی متأسفانه در ایران از نقشه ها و رساله او اثری در دست نیست

رساله او در هند بوده، در کتابخانه ملا فیروزگبر که اکنون به کاما اینستیتوت« در بمبئی معروف است و تنها یک نسخه، آن نیز بدون نقشه، آن هم ظاهراً ناقص باقی مانده است. آن طور که خود او در مقدمه کتاب نوشته در دارالفنون علوم توپخانه و قورخانه و علم هندسه ـ که اصل و اساس همه علوم است - آموخته«. در 1274 ه/ 8581م، در حالی که هنوز دانشجو بوده از مدرسه به خدمات دیوان اعلی مأمور شده و در مدت 24 سال - اکثر سرحدات دولت علیه، مکرر مأمور شده و سفر کرده است

کتاب را یکی از روحانیون فاضل - حجة الاسلام عزیز الله عطاردی از هند به دست دست آورده و چاپ زده 1374)ش / 1995 م( - هر چند بی غلط نیست اما از یک روحانی غیر کرمانی غیر بلوچ و غیر سیستانی، تا این حد، البته مغتفر است، و من به عنوان یک کره انی، از معرفت این روحانی امامزاده قاسم شمیران باید تشکر بکنم

سوابق مهندس ذوالفقار بیگ نشان می دهد که در نقشه برداری مهارت تام داشته است. در سال 1275 ه/ 1858 م، دو تن از شاگردان موسیو کریشش معلم تو پخانه در ظرف سه ماه ـ نقشه طهران را کشیده اند، و مقرر شد که به زودی 1200 عدد ازین نقشه باسمه نمایند.

در وقایع اتفاقیه پنجشنبه نهم محرم 1375 ه/ 20 اوت 1858م در جزء فارغ التحصیلان علم توپخانه که 29 نفر بوده اند مرتبه دوم از ذوالفقار بیگ محلاتی یاد شده است (3) و در همانجا صحبت از ذوالفقارخان شاگرد هندسه نیز جداگانه آمده است و متأسفانه هم نام بودن دو مهندس در یک رشته برای ماکار تشخیص را دشوار میکند و تنها باید از اختلاف خان و بیگ در این دو نام مشابه، وجه تشخیص را در نظر بگیریم

سیلی به گوش سیلی

در صفحات وقایع اتفاقیه پنجشنبه دهم جمادی الاول 1275 / 17 دسامبر 1858 م، این خبر یاد می شود نقشه دارالخلافه تهران را که مدت سه ماه عالیجاه موسیوکریشش سرتیپ و معلم توپخانه با دو نفر از شاگردان خود یکی محمد تقی خان مقدم، و یکی ذوالفقار بیگ محلاتی - مشغول کشیدن بودند، درین اوقات به اتمام پیوست و او را یعنی موسیو کرشش را [ به اتفاق شاگردان او به حضور مبارک بردند، بسیار مطبوع طبع همایون افتاده و مبلغ یک صد تومان به انعام آنها مرحمت فرمودند: پنجاه تومان به خود عالیجاه مشارالیه و پنجاه تومان به دو نفر شاگردان او و مقرر فرمودند که به زودی هزار و دویست عدد ازین نقشه باسمه نمایند...

این نقشه یکی از زیباترین و بهترین نقشه هایی است که از تهران صد و پنجاه سال پیش کشیده شده است، و من اصل آن را یک جایی دیده ام، و گویا در همین سال های اخیر، همان نقشه با همان قطع و اندازه و همان رنگ ها و همان خط خوش، در وین، توسط آقای سیلی تجدید Scali چاپ شده است، منتهی حالا باید ما یک کفش آهنی به پاکنیم و یک عصای آهنی به دست گیریم و به وین برویم تا آن نقشه را به دست آوریم و بعد یک سیلی جانانه هم به گوش استاد سیلی بزنیم که چرا نقشه یک کرمانی را در وین بدون اجازه صاحب کار چاپ می کند ـو حق القلم او را به مارک و دلار به احفاد آن ذوالفقار بیگ نمی فرستد. یک »سیلی« هم به گوش اولیای نقشه برداری خودمان بزنیم که از خواب غفلت بیدار شوند و منتظر نمانند تا باز هم این همت دیگران باشد که کاری را که صد و پنجاه سال پیش، دانشجویان ایرانی انجام داده اند تجدید چاپ کنند. این سیلی به گوش دیگران هم باید برسد - یک سیلی هم باید به گوش خودم بزنم - طرف راست که چرا ادعای کرمانشناسی میکنم و تا امروز از احوال این هم شهری دانشمند فعال اصلاً بی خبر بوده ام. البته یک سیلی هم به طرف چپ صورت خودم می زنم تا هم تعادل برقرار شود و هم اگر بشود با سیلی روی خود را سرخ نگهدارم. معمولاً آنچه در خارج چاپ می شود به زحمت به ایران می رسد

اجتهاد در مقابل نص

می نویسد: »اما بعد، چنین گوید: پرورده این دولت ابد مدت ذوالفقار خان کرمانی الاصل - مشهور به محلاتی... چون این غلام خانه زاد هم در آن مدرسه دارالفنون اضافه بر علوم ـ تحصیل کرده ام، در سال توپخانه و قورخانه، علم هندسه که اصل و اساس همه علوم است و در مدت 24 سال، 1274 هجری 1887) م( از مدرساکثر سرحدات دولت علیه، مکرر مأمور ]بوده ،[ و سفر کردم

گزارشهای مهندس از اوضاع آن روز سیستان بسیار دقیق است، و البته همه جا از اقدامات آبادانی و تعمیرات و مراقبت های خاندان علم، خصوصاً حشمة الملک، یاد می کند. مثلاً آنجا که می نویسد

بالاخانه، که شیخ نصر در آنجا قلعه بنا کرده، از قراری که ملاحظه آنجا معتبری بوده... چون درین ایام حشمة الملک آنجا را آماده کرده است، نصف داخل وقف تعزیه داری جناب سیدالشهداء علیه السلام نموده، تمام زمین و ملکش مرغوب است، بذرافشان 340 خروار... رعیت فارسی و غیره 82 خانوار، عدد نفوس 158 رأس، الاغ 142 رأس، شتر 8 نفر، اسب و مادیان 10 رأس، عوامل 14 فرد