تکوین و تطور شیوه های تفکر در نخستین سده های اسلامی

دکتر طاهره میر عمادی - دکتر عباس منوچهری

مقاله حاضر جستاری است در معرفت شناسی اندیشه دوره اسلامی این جستار درصدد بررسی محتوای میراث فکری دوره اسلامی نیست بلکه ساختار عقلانیت پدیدآورنده این میراث را میکاود و بدین نتیجه می رسد که این آن عربی عقلانیت، عقلانیتی تماماً عربی نیست، بلکه برخی از مؤلفه های سازنده و برخی دیگر غیر عربی است. بعلاوه حتی در شکل گیری مؤلفه های عربی آن نیز ویژگی های فرهنگهای غیر عربی مؤثر بوده است.

کلید واژه ها طبقه بندی علوم علوم اوائل علوم عقل، نظام معرفتی نگریستار نهضت ترجمه ..

این مقاله درسه بخش تنظیم شده که دو بخش اول آن به منزله مقدمه بخش سوم است:

بخش نخستین با بررسی ملاک های تفاوت علوم نزد مسلمانان آغاز می شود و با اشاره به یکی از مهمترین ملاک های تقسیم بندی که همانا خاستگاه تاریخی و قومی علوم مختلف است به طرح این پرسش می پردازد که آیا مسلمانان شیوه تفکر اقوام بخش با بررسی آراء پدیدآورنده این علوم مختلف را نیز متفاوت می دانستند. این عجمی به بخش دوم مقاله پیوند می خورد.

بخش دوم مقاله نظر دو تن از اندیشمندان معاصر عرب، احمد امین و محمد عابد الجابری درباره شیوه تفکر عربی یا به اصطلاح عقل عربی را مطرح می سازد و به ویژه گزارشی انتقادی از پروژه »نقد عقل عربی جابری عرضه میکند. جابری عقل عربی را نتیجه فرهنگی می داند که بر سه نظام معرفتی استوار است نظام زبانی عربی الاصل ) بیان نظام گنوسی ایرانی هر مسی الاصل ) عرفان و نظام عقلانی یونانی الاصل ) برهان او از یک سو این سه نظام معرفتی را مستقل و غیر متداخل میداند و از سوی دیگر بر آن است که نظام معرفتی به صورت چارچوبی ناخودآگاه بر اندیشه فرد تحمیل میشود. 

من با عمومیت این دو ادعا مخالفم از این رو مفهوم های ابزاری او در تحلیل تاریخ اندیشه دوره اسلامی را در بوته سنجش و بازاندیشی می نهم و به جای مفهوم نظام معرفتی مفهومی به نام نگریستار را عرضه میکنم. اصلی ترین تمایز این مفهوم با مفهوم نخست در نسبت خودآگاهانه ای است که اهل اندیشه و نظر با را در کنار نگریستار خود دارند؛ همچنین من نقش اراده های غیر معطوف به معرفت اراده معطوف به معرفت به عنوان ایده های هدایتگر« در شیوه تفکر یا نگریستار هر نظر ورز ملحوظ میدارم باری توضیحات بخش دوم خواننده را مهیای مطالعه بخش سوم و متوجه پرسش اصلی این پژوهش می سازد.

بخش سوم این جستار با استفاده از تأملات نظری دو بخش پیشین، به بررسی تطور شیوه های تفکر یا نگریستار عربی از عصر جاهلی تا روزگار ترجمه علوم دخیله می پردازد و می کوشد تا تطور مفهوم علم از جاهلیت تا عصر نخست عباسی را به منزله مهمترین دگرگونی نگریستاری اعراب و زمینه ساز جذب علوم غیر عربی معرفی کند و بی آنکه به دگرگونی محتوای باورهای اعراب در اثر آشنایی با این علوم توجه داشته باشد، در دگرگونی شیوه تفکر آنان تأمل کند.