مرزهای ترکستان

دکتر عبد الرسول خیراندیش

پایدارترین محل حضور مرزبانان و دهقانان ایرانی را در ماوراء النهر و مرزهای ترکستان می توان دید که پس از پیوستن به خلفا خود مرزدار قلمرو خویش در برابر ترکان مهاجم شدند ابن حوقل از آل محتاج که صاحب چغانیان بوده اند با ذکر انتساب آنان به »طبقه اسوار« نام می برد 4 مؤلف حدود العالم از آنان با عنوان »ملوک اطراف یاد می کند و مقدسی از حضور ده هزار سوار جنگجو در خدمت چغانیان سخن می گوید. ابن حوقل از خاندان ابی الساج که در غرب ایران حکومت یافته با منشأ مرزنشینی و اینکه از اشر وسنه برخاسته اند یاد می کند.

جیهانی از مرزداری افشین که بعدها از سرداران بزرگ عباسیان شد در مرز ترکستان خبر می دهد. ابن حوقل نیز همان توصیف را درباره او دارد. اصطخری در مرز ترکستان از روستای مرزبان و تعلق آن به دهقان ترکستی خبر می دهد و می افزاید چون از نامبرداران سعد بود او را به بغداد خواندند. نرشخی مؤلف تاریخ بخارا می نویسد عمرولیت در هنگام اقتدار خویش طی نامه ای به اسماعیل سامانی نوشت: باید که ولایت ماوراء النهر نگاه داری که سر حد دشمن است و رعیت تیمارداری 11. جیهانی از فرمانروایان مرزهای ماوراء النهر با عنوان حاشیت خلفا نام میبرد که همان ملوک اطراف باشد. او بر مقام مرزداری این ملوک و اعتباری که از این نظر در دستگاه خلافت داشته با تأکید سخن می گوید.

آنچه که تا اینجا آمد منشأ و موقعیت مرزبانی در جهان ایرانی بود و مسلمانان نیز به نحو خاص خود به همین مسأله مرزبانی توجه کردند. در متون اسلامی کسی که عهده دار امور نظامی یا مرزبانی میشد عنوان امیر داشت و هر چند امیران وظایف و مشاغل گوناگونی داشته اند اما نوع خاصی از امارت که بدان امارت خاصه میگویند بیشتر برای متصدیان امور نظامی و مرزی به کار رفته است. چنانکه بر وظایف امیری امور مالی و اداری نیز افزوده می شد در این صورت بدان اطلاق امارت عامه می شد. امارت خاصه معادل با منصب مرزبانی در هنگام نگهبانی مرز است و امارت عامه برابر با مرزبانی در مفهوم حاکمیت بر یک ولایت. اعراب مسلمان در پی فتوحات خود امیرانی را برای اداره نواحی مفتوحه یا حفظ مرزها و گسترش آنها بر میگزیدند. این امیران هما ورد مرزبانان ایرانی نشدند و چون طی چندین قرن، پیروزی و پیشرفت از آن مسلمانان بود عنوان امیر بر خاندانهای مرزبان ایرانی بیشتر اطلاق شد و چون ضرورت داشت که در جامعه اسلامی تأیید شرع را نیز داشته باشند، از سوی خلیفه عباسی برای آنان منشور و لوا فرستاده می شد

در چنین حالتی امیران یا همان مرزبانان می توانستند به جهاد در دارالکفر بپردازند. بر مسلمانان ساکن ثغور نیز همراهی و اطاعت آنان واجب میشد. قدرت آمریت خلفا در برابر حکام نواحی مختلف اساساً از همین امر یعنی ضرورت تأیید شرعی نشأت می گرفت. چنانکه می دانیم بسیاری از فرمانروایان قرون نخستین اسلامی از جمله سامانیان عنوان امیر داشته اند. در آن دوران امارت ثغر کاری بسیار بزرگ و مقامی بس بلند محسوب می شد و از جمله ثغور بسیار حساس ثغر شرقی بود که از خوارزم تا سند امتداد داشت. از آنجا که بزرگ ترین خطری که مرزهای مسلمین را تهدید می کرد ترکان جنگجو بودند لذا مرزهای اسپیجاب، چاچ، فرغانه، اوش شلاث، وخش چغانیان و بلخ از مهمترین و پرخطرترین مرزها محسوب می شدند. از همین نواحی بود که نخستین حکومتهای پر آوازه ایرانی پس از اسلام به وجود آمدند

سامانیان چنانکه مشهور است از نسل بهرام چوبین سردار بزرگ دوره ساسانی هستند و معاصر انشان بر بزرگی خاندان آنان تأکید کرده اند 13 از نوادگان بهرام چوبین، شخصی به نام سامان مقام سامان خدایی داشته است. در مورد علت این نامگذاری منابع نظرات متفاوتی دارند. بعضی سامان را نام روستایی در نزدیکی بلخ دانسته اند. 14و بعضی از نواحی سمرقند 15 دانسته اند. عده ای نیز این نام سلسله سامانی را مأخوذ از سامان جـد آنان دانسته اند. جوزجانی در این باره می نویسد: »راوی میگوید جد سامانیان را سامان نام بود بر قول بعضی نام چیزی دیگر بود الا آنکه ناحیتی است از نواحی سفد سمرقند و جد ایشان رئیس آن موضع بود او را سامان خدا خواندند و برای اختصار هم بر اسم سامانیان بسنده کردند. 19 با توجه به تفاوت آراء درباره واژه سامان می توان به عنوان یک فرض به معنای لغوی آن نیز توجه داشت که سامان خدا به معنای فرمانروای مرز میباشد. قدرت سامانیان از همان آغاز کار نیز بیش از یک رئیس روستا بوده است. در زمان هارون و مأمون و به هنگام شورش رافع بن لیث در ماوراء النهر فرزندان اسد بن سامان نقش مهمی در آرام ساختن اوضاع به نفع عباسیان ایفا کردند و در عوض حکومت نواحی مختلفی به آنان واگذار شد از جمله سمرقند و فرغانه و کاشغر و ترکستان چین را به احمد پدر اسماعیل سامانی داد و یحیی برادرش را چاچ و مضافات آن داد71. احمد در این مقام از خود توانایی و جنگجویی بسیار نشان داد.