نصایح بابا طاهر همدانی به سلطان طغرل سلجوقی

دکتر سید ابو القاسم فروزانی

نصایح قاضی صاعد را چندی بعد بابا طاهر همدانی در دیدار با سلطان طغرل سلجوقی در آستانه ورود به شهر همدان با بیانی مؤثرتر تکرار کرد. آن عارف خداجوی مخلوق دوست که سطوت سلطانی را به چیزی نمی گرفت طغرل را مورد خطاب قرار داد که ای ترک با خلق خدا چه خواهی کرد؟ نفوذ کلام و هیمنه معنوی آن پیر وارسته چنان بود که طغرل بی درنگ پاسخ داد آنچه تو فرمایی و ! باباطاهر گفت: »آنچه خدا فرماید ان الله یأمر بالعدل الإحسان

این گونه بود که از سوی صلاح اندیشان فرزانه و واقع بین توصیه به عدالت ورزی  به عنوان عملی ترین طریق وصول به دنیای آرمانی انسان به صورت محکم ترین سپر در برابر شمشیر ظلم و اجحاف مورد تأکید قرار گرفت. خردمندان صلاح جوی با تمسک به احادیث متعدد از جمله گفتاری منسوب به پیامبر اکرم که یک روزه عدل سلطان عادل فاضل تر از عبادت شصت ساله بود و با تأکید بر این گفتار حکمت آمیز که الملک یبقى مع الکفر ولا یبقى مع الظلم حاکمان جدید را به رعایت عدل و انصاف فرا خواندند. صاحب تدبیران روشن ضمیری که در آن گیر و دار رسالت خود را در دفاع از حق مردم مظلوم در برابر مهاجمان می دانستند عدل را که سرچشمه خیرات و مایه ده سعادات است از لوازم پادشاهی خواندند و رمز دوام حکومت و نیکنامی و جاودانگی را در عدالت گستری دانستند و گفتند داد آبادانی بود و بیداد ویرانی... و حکیمان گفته اند که چشمه عمارت و خرمی عالم پادشاه دادگرست و چشمه ویرانی و خرابی و درمی عالم پادشاه بیدادگرست.

امام محمد غزالی با شهامتی که ریشه در ایمان او دارد، با بیان این که بیاید دانستن که آبادانی و ویرانی جهان از پادشاهان است که اگر پادشاه عادل بود جهان آبادان بود و رعیت نماید: ایمن بود سلطان سلجوقی را به صریح ترین طریق به رعایت عدالت توصیه می عدل کند »آفریدگار تعالی و تقدس پادشاه اسلام را از خواب غفلت بیدار کناد تا با بندگان وی تا روز قیامت جمله پیغامبران علیهم الصلوة و السلام و التحیه وی را شفیع باشند و اگر بر خلق خدای ظلم کند و روا دارد ظلم کردن جمله پیغامبران علیهم السلام روز قیامت خصم وی باشد. غزالی به عنوان عالمی انسان دوست نه تنها تذکر به سلطان سلجوقی به رعایت عدالت را به رساترین صورت وظیفه خود دانسته بلکه معتقد است که تکلیف هر عالمی در ملوک را غرور ندهد برابر سلطان توصیه به عدل گستری است و این که کلمه حق باز نگیرد و که با ایشان در آن ظلم شریک باشد.

خواجه نظام الملک طوسی با بیان این حدیث از قول پیامبر اسلام )ص( که »العدل عز الدنیا و قوة السلطان و فیه صلاح العامة و الخاصة با یادآوری این نکته که در میان پادشاهان ایران باستان رسیدگی به تقاضای ستم دیدگان معمول بوده است، توصیه می نماید که چاره نباشد و پادشاه را از آن که در هفته دو روز به مظالم بنشیند و داد از بیدادگر بستاند و انصاف بدهد سخن رعیت بشنود بی واسطه«. تأکید نظام الملک بر جایگاه رفیع عدالت و شأن سلطان گشتی عادل با این حکایت آراسته می گردد که فضیل بن عیاض گفتی اگر دعای من مستجاب جز برای سلطان عادل دعا نکردی زیرا که صلاح وی صلاح بندگان است و آبادانی جهان است. مصلحین خردمند عصر سلجوقی برای تشویق فرمانروایان به مردم گرایی و انجام امور خیر و کسب نیکنامی انوشیروان ساسانی را که گفته بود جهان را به داد و عدل امن و آبادان کنم که مرا از جهت آن کار آفریده اند با به عنوان شاخص ترین فرمانروای عادل مورد تحسین و تقدیر قرار دادند. از قول او پندها نقل کردند، در باب عدل او داستانها ساختند و در مدح او شعرها پرداختند.

وزنده است نام فرخ نوشین روان به خیر

 گر چه بسی گذشت که نوشین روان نماند

خردمندانی که مهار طبع توسن مهاجمان را در نظر داشتند در بزرگداشت انوشیروان چنین گفتند که او فخر همه ملوک ایران بود به عدل و داد و نیکوکاری و آبادان داشتن ولایت  آنان در تکریم ملک داری عدالتمدارانه انوشیروان چندان پیش رفتند که حتی این قول را به پیامبر اکرم )ص( نسبت دادند که ولدت فی زمن ملک العادل«. آری یادآوری آن که گذر زمان نیز خاطره حکومت دیر پا و استوار و عدالتمندانه انوشیروان را به دست فراموشی نسپرده است، شیوه ای زیرکانه بود برای تأکید بر این نکته که الْعَدْلُ أَقوى جیش والامن أَهْنَى  عیش.

نه تنها از طریق تذکر و ترغیب و تشویق بلکه گاهی از طریق یادآوری عواقب ناگوار ستمکاری، فرهیختگان درد آشنا، زمامداران عصر سلجوقی را از رواج ظلم مانع می شدند. خاقانی در قصیده ای عبرت آموز که تحت تأثیر دیدار از ویرانه های کاخ تیسفون )ایوان مداین با دیدگان لبریز از اشک خویش سروده است، ستمگران بی توجه به حقوق خلق را هشدار داده است که:

ما بارگه دادیم این رفت ستم برما

بر قصر ستمکاران تا خود چه رسد خذلان

مصلحانی که انوشیروان را به عنوان پادشاهی آرمانی برای قدرتمندان عصر خویش سر مشق قرار داده بودند، حتی برای فرو نشاندن عطش سیری ناپذیر مال جویی آنان مقایسه ای خرد پذیر میان قارون که نماد مال اندوزی بود با انوشیروان که کسب نام نیک از طریق کار نیک را مد نظر داشت به عمل می آوردند و نتیجه می گرفتند که:

قارون هلاک شد که چهل خانه گنج داشت

نوشین روان نمرد که نام نکو گذاشت

باری، خردمندانی که بیگانگان را بر اورنگ سلطنت ایران می دیدند، دردمندانه اما واقع گرایانه، سلاطین اولیه سلجوقی را با زبانی مؤثر و شیوه ای کارآمد به رعایت عدالت تشویق نمودند و بدان وسیله از اجحاف به خلق تا حد امکان مانع آمدند. این امر پسندیده موجب گردید که در عهد آن دسته از سلاطین سلجوقی که بعدها زمام امور را به دست گرفتند، صاحبان رأى و تدبیر سلاطین سابق سلجوقی را عادل بخوانند و آنان را معیار عدالت ورزی بدانند. از دین داری طغرل یاد کنند و از این که الب ارسلان منشی خوش داشت و دلیر بود و دین دار و دادگر و منصف بگویند و این چنین نقل شود که عدل و سیاست ملکشاه تا حدی بود که در عهد او هیچ متظلم نبودی و اگر متظلم بیامدی او را حجاب نبودی با سلطان مشافهه سخن گفتی و داد خواستی«. مصلحانی که از ملکشاه بدین صورت یاد کردند که پادشاهی خجسته دولت و سایه بود بر سپاهی و رعیت و او را غازی و عادل خواندند، اوصاف فرزندش سنجر را بدین طریق برشمردند که در پادشاهی عادل بود و رعیت از او آسوده بودند.

بدین ترتیب آن فرزانگان زمینه را مهیای ارائه نظرات مردم گرایانه و حق مدارانه خویش کردند و گفتند: »سلطان سایه خداست و حاکم در دین مصطفی و برگزیده حق جل و علا باشد از بهر پادشاهی و رعایت حقوقی خلق... باید که عدل گزیند تا خرمی ببیند. آنان که کتاب خود را افتتاح به عدل کردند و آرزو کردند که سلطان عصرشان از اسلاف خویش اعتبار گیرد بیان و از خدای عز و جل عدل و انصاف فرا پذیرد ، منظور خود را به صورت عمومی نمودند که هر که عدل به کار دارد. حصار ملکش شود و هر که ظلم پیش آرد. شتاب هلاکش اجتماعی نهفته ترین مکنونات ضمیر و بود. و با این زمینه چینی ها بود که مصلحین نهانی ترین دیدگاه مردم مدارانه و انصاف طلبانه خود را خطاب به قدرتمندان عصر خویش بدین صورت بیان کردند که بدان که ملوک از بهر پاس رعیت اند نه رعیت از بهر طاعت ملوک .