شهر کاشان در زمان بویه ها

ثریا بیرشک

شهر کاشان زمان بویه ها بطوریکه در مسالک الممالک که در سال 340 هجری قمری تألیف گردیده است در باب ذکر دیار کوهستان» یا «ذکر عراق عجم» میگوید ... و کوهستان را شهرهایی هست مشهور، چون همدان و دینور و سپاهان و قم و شهرهای کوچک چون قاشان و نهاوند و کرج و برج و جر بادقان کرج - منظور از کرج ابودلف میباشد و همین ماخذ در ذکر شهرهای جبال بعد از قم از قاشان نام می برد و می نویسد: «قاشان شهرکی کوچک است

تشکیل هسته فیزیکی شهر در کنار راه شمالی - جنوبی ری - اصفهان و در مکانی در حد فاصل کویر در جلگه ای در دامنه کوهپایه ها بوده است. بطوریکه آب مشروب و زراعی شهر از دو مسیل، رودخانه های قهرود و قمصر و قناتهایی که شیب آنها از دامنه کوههای شمالی غربی و غرب و جنوب غربی بطرف کویر یعنی شرق جلگه روان میکشته تامین می گردیده است.

هسته اولیه شهر با پیوستن چند عنصر دست کم بیش از یک قلعه کشاورزی که در کنار و یا نزدیکی یکدیگر قرار داشته است شکل گرفته که بدلایلی مانند رشد جمعیت و تراکم جمعیت در حد فاصل دو قلعه پیوستن چند یا چندین قلعه یا مرکز جمعیتی به جهت بالا بردن میزان نفوس و برخورداری از منبر و جامع و پرداختن مالیات به حکومت مرکزی سطوح کلا تحت عنوان یک نام مشخص جزء ولایات شناخته شده است و هنگامی که حصار با روی قلعه ها بر اثر فرسودگی و استهلاک فرو میریختند، به جهت پیوستگی سطوح محدوده قلاع مزبور صرفاً به مرز محلات مبدل میگشته است و بدین ترتیب شهر گسترش یافته است و محلات به نام همان قلعه های اولیه نامهای محلات شهر را تشکیل داده اند.

همانطور که ذکر گردید در کناره غربی راه ری - اصفهان و راه شرقی غربی که راه کاروانروی حاشیه کویر را از آبادیهای چارطاقی مرنجاب (ساسانی) و آران به نواحی غربی و کوهستانی جنوب غربی مانند نیاسر، فین و جوشقان مرتبط می ساخته است و در حالی که زمینهای مساعد کشاورزی و آب کمبودهای حاد منطقه کویری را تحت الشعاع قرار داده است.

راه سومی که پس از تشکیل هسته شهر اولیه احداث گردیده است در اصل نقش کنار گذر را انجام داده است و عناصر مهم و عمده شهر اولیه مانند مسجد جامع در کنار این راه که بزودی به «گذر اصلی» شهر مبدل شده است احداث گردیده است.

سه راه فوق الذکر هسته اولیه را مثلث گونه در خود محاط نموده اند. شهر اولیه دوران آل بویه دارای سه دروازه بوده است. دروازه قم همزمان شهر قم نیز دارای دروازه ای بنام دروازه کاشان» می بوده دروازه یزد اصفهان و دروازه سومی درب باغ بوده که راه فین از سوی این دروازه بوده است. باغات و زمینهای مزروعی از پشت این دروازه تا کوهپایه ها تداوم داشته است.