علل تأکید بر عدالت در منابع عصر سلجوقی

دکتر سید ابو القاسم فروزانی

بعد از نبرد دندانقان، یورش ترکمانان سلجوقی به داخل سرزمین ایران با مقاومت مردمی چندانی مواجه نگردید. علت عدم پایداری مردم در مقابل تهاجم ترکمانان چه بود؟ عقلای قوم و خردمندان ایرانی برای کاهش خسارات ناشی از حضور ترکمانان بر اریکه قدرت چه تدبیری اندیشیدند؟ آنان برای تحدید استیلای نظامیان زمین دار )مقطعان لشکری( بر رعایا، چه راهکارهایی به دولت مرکزی ارائه دادند؟ تدابیر و راهکارهای فرزانگان واقع گرا، چه ثمراتی در پی داشت؟

در این مقاله با توجهی گذرا به چگونگی تشکیل دولت سلجوقی، با استناد به منابع عهد سلجوقی به صورت مختصر به سؤالات یاد شده پاسخ داده می شود.

کلید واژه سلجوقیان، ایران، اندیشه سیاسی، عدالت، اقطاع

تردید یبغو فرمانروای اغزها درباره اندیشه ها و اهداف سلجوق که مقام فرماندهی سپاه سوباشی را از پدرش یقاق به ارث برده بود، تیرگی مناسبات آن دو را به دنبال داشت. در چنین وضعی ناگهان سلجوق پیش از اجرای توطئه ای که بر ضد او طرح ریزی شده بود، قلمرو اغزها را ترک گفت. وی به اتفاق خانواده و اتباع خویش به مرزهای سرزمین اسلامی فرارود ما وراء النهر نزدیک شد و برای جلب حمایت مسلمانان ساکن در نواحی مرزی به مذهب همایون حنفی در آمد .

 سلجوق بن یقاق کمی بعد به شهر جند  در کرانه رود سیحون که از مراکز مهم اغزها بود حمله کرد و عمال کافران را از آنجا براند و خود در آنجا قدرت گرفت. سلجوق تازه مسلمان که جهاد و مبارزه با هم نژادان غیر مسلمان خویش و کارگزاران یبغو، را مورد اهتمام قرار داده بود در شهر جند در گذشت. پس از وی فرسلجوقیان که در آخرین دهه های حکومت سامانیان در قلمرو آنان در محدوده ای میان نور بخارا و سعد سمرقند به سر می بردند بعد از سقوط سامانیان سال 389ه ق و سلطه قراخانیان بر ماوراء النهر مجبور به پذیرش سیادت قراخانیان گردیدند. چندی بعد، علی تگین شاهزاده شورشی قراخانی، بر سمرقند و بخارا چیره شد. وی با ترکمانان سلجوقی مناسبات نزدیکی برقرار کرد. علی نگین که به قول بیهقی می دانست که اگر ترکمانان از و جدا شوند ضعیف گردد در نگاهداشت احترام آنان سعی فراوان داشت. بدین ترتیب ترکمانان سلجوقی که به مرور بر جمعیت آنان نیز افزوده شده بود، به عنوان متحدان على تکین قراخانی، در معادلات سیاسی و نظامی منطقه نقشی مهم یافتندزندش ارسلان اسرائیل که زمام امور ترکمانان سلجوقی را به دست گرفته بود، آنان را به داخل ماوراء النهر کوچ داد.