درگیری هایی در شیراز با حضور قشقایی ها

دکتر محمد باقر وثوقی

درگیری هایی در شیراز با حضور قشقایی ها به وقوع پیوست که تعدادی از نیروهای مردم و عشایر به قتل رسیدند »نظام السلطنه ما فی« در 24 ربیع الثانی به عنوان حاکم فارس، جای گزین »مویدالدوله که به طرفداری از قوامی ها معروف بود برگزیده شد با انتصاب »نظام السلطنه« که به طور سنتی با خاندان قوامی ها اختلاف داشت، کفه تراز و به نفع مشروطه خواهان سنگین تر گشته و قوام الملک چهارم و برادرش »نصرالله خان« به همراهی »امام جمعه مجبور به ترک شیراز و رفتن به سوی تهران شدند. »نظام السلطنه« با ورود به شیراز توانست با همکاری صولت الدوله قشقایی و نیروهای انقلابی آرامش پیشین را برگرداند از سوی دیگر قوام الملک در تهران توانست با ترفندهایی نسبت به بازگشت خود به فارس اقدام نماید. نامه ای با عنوان انجمن فارس« در »حبل المتین« تهران درج گردیده که در بخشی از آن چگونه اعتراض گسترده مردم نسبت به بازگشت قوام ذکر شده است.

شایعه حمایت بعضی از سیاسیون تهران از قوام الملک و امکان بازگشت او به فارس موجب ایجاد بحران جدید در شیراز شد و گروه های مختلف از خود واکنش نشان دادند. در جلسه سی ام جمادی الثانی 1325 هق مجلس شورای ملی متن تلگرافی از شیراز به مضمون مخالفت شدید با بازگشت قوام الملک به فارس قرائت شد.

به این ترتیب گروه های سیاسی فارس عملاً به دسته بندی دو جناح تهران پیوستند. انجمن اسلامی اصناف روحانیون و تجار و کسبه و قشقائی ها در جناح مشروطه خواه، و در سوی دیگر قوام الملک و امام جمعه شیراز و ایلات خسمه در جناح مستبدین موضع گیری نمودند و از اواخر جمادی الثانی سال 1325 هـق درگیری ها آغاز و با شایعه بازگشت قوام الملک منازعات شدت بیشتری یافت. شایعه حمایت علمای مشروطه خواه از قوامی ها«، طرفداری علنی امام جمعه شیراز از ایشان همراهی عده کثیری از رؤسای ایلات خمسه علیه مشروطه خواهان و ترس از رویارویی نابرابر باعث گردید انجمن اسلامی شیراز برای تقویت جبهه مشروطه خواهان« به دعوت »سید عبدالحسین لاری اقدام نماید. 44 دعوت نیروهای انقلابی لارستان به شیراز حوادثی را در پی داشت که در روند مبارزاتی فارس تغییرات محسوس را به وجود آورد

با توجه به آنچه رفت می توان گفت نهضت مشروطیت در شیراز با تظلم خواهی از شعاع السلطنه آغاز گردید و به تدریج رنگ کاملاً سیاسی به خود گرفت. نیروهای شرکت کننده در این قیام، بینش و اطلاع کافی از مبانی سیاسی مشروطیت نداشتند و همراهی ایشان با انقلاب بخاطر از بین بردن ظلم و برجای نشاندن رژیمی مردمی بوده است. روحانیون شیراز اولین پرچمداران این نهضت بوده اند که در کنار تجار و اصناف حداکثر فشارها را تحمل کردند. 

با تشکیل مجلس شورای ملی در تهران و آغاز جناح بندی های سیاسی - فکری در مرکز که در یک سوی آن »آیت الله شیخ فضل الله نوری و یارانش و در سوی دیگر آیات عظام طباطبائی« و »بهبهانی« قرار داشتند، نیروهای فارس نیز در این جناح بندی شرکت جستند و امام جمعه شیراز در سلک مشروعه خواهان درآمد و درگیری ها با زمینه های قبلی و تحریکات قوام الملک جهت اعاده قدرت و با ظاهر تمایلات سیاسی آغاز گردید. در این درگیری ها نیروهای متضاد ایلی شامل ایلات قشقائی« و »خمسه شرکت داشتند و در عمل به دور از تمایلات فکری و عقیدتی و برای کسب قدرت در فارس و به دنبال درگیری های پیشین و خانوادگی عمل می کردند، رهبر ایل قشقائی صولت الدوله« که فردی ثروتمند و جنگجو به حساب می آمد در این تحولات به عنوان بازوی حامی و قدرتمند مشروطه خواهان شرکت کرد او هرگاه اراده می نمود حوزه وسیعی از فارس را ناامن می ساخت.

 او با استفاده از نیروهای پرتوان و گسترده ایلی بیشترین ضربات را بر پیکر مستبدین وارد ساخت و جاده مهم بوشهر - شیراز، در حیطه کنترل او قرار داشت از طرفی خاندان قوام الملک« به عنوان سرپرست ایل خمسه که حوزه اقتدارشان بیشتر در نواحی شرق فارس بود با استفاده از ثروت هنگفت و نیروهای ایلی در جناح مستبدین وارد عمل گردید، این دو نیرو قدرتمندترین گروه در فارس به شمار می رفتند.

 در این میان روحانیون شیراز، با توجه به جریانات تهران به دو دسته تقسیم گردیدند، امام جمعه و جمعی از روحانیون در سلک طرفداران »قوام الملک و حامیان خویش در تهران و حاج میرزا ابراهیم و جمع بزرگی از روحانیون در سلک مشروطه خواه قرار گرفتند. به نظر می رسد که در شیراز توازن قوا به سود مستبدین« بوده است به همین دلیل مشروطه خواهان شیراز - انجمن اسلامی - ناگزیر از دیگر نیروهای مشروطه خواه در فارس که عمدتاً شامل نیروهای سید عبدالحسین لاری و صولت الدوله قشقایی می شده است، دعوت به عمل آوردند. در سال 1325 هق با احتمال بازگشت قوام المک و پناهیدن جمعی از روحانیون به مسجد نو« و تشکیل حزب مخالف مشروطه خواهان که با حمایت مالی خاندان قوام الملک شکل گرفت. بحران جدید در راه بود و انجمن اسلامی ناگزیر از دعوت نیروهای سید و سپس قشقایی ها به شیراز گردید. با دعوت این دو گروه قدرتمند، شیراز شاهد تجمع کلیه نیروهای نظامی فکری فارس گردید. نیروهایی که در ظاهر به دو فرقه مشروطه خواه و مستبدین تقسیم می شدند و حداکثر توان خود را در جهت انجام مقاصد خویش به کار می بردند. نمایش قدرت جدید در شیراز باعث شکل گیری حوادثی گردید که سالیان دراز تأثیرات آن در فارس برجای ماند. اقتدار بی چون و چرای آیت الله لاری« در فارس جنوبی و شهرت اقتدار و انضباط و هماهنگی نیروهایش به شیراز و تهران رسید و انقلابیون او را با عنوان رهبری مقتدر و تسلیم ناپذیر و مردمی می شناختند و احترام خاصی برای او قایل بودند

انقلابیون شیراز که توان رویارویی با زیاد خواهی های محمد رضا خان قوام الملک را نداشتند در یک جلسه مشورتی تصمیم گرفتند که آیت الله لاری و نیروهایش را به شیراز دعوت کنند. یکی از اعضای انجمن مشورتی شیراز در این باره می نویسد:

زعمای انجمن اسلامی برای اولین بار حضرت آیت الله لاری آقای حاج سید عبدالحسین طاب ثراه را از لار به شیراز دعوت کردند. سبب این دعوت این بود که انجمن اسلامی در برابر نیروی استبداد که در نهایت قدرت بود به پشتیبانی یک روحانی بزرگ حاجت داشت و چون با هیچ حیله و تزویری نتوانسته بودند حضرت آیت الله محلاتی را که بزرگ ترین و با نفوذترین و عاقل ترین روحانی عصر خود بود وارد معرکه مشروطه خواهی کنند و در زیر نفوذ خود بگیرند و مرحوم آیت الله اصطهباناتی آقای شیخ محمد باقر از نظر شیخوخیت و سادگی مرد چنان میدانی نبود و آیت الله لاری در خصومت با عوامل و دستگاه جو جور شهرت زیاد داشت او را به این مناسبت طلبیدند که از وجود او و نفوذ کلمه او در راه پیشرفت مشروطیت و تقویت جبهه استفاده نمایند