روند کنونی علم و دیدگاههای درباره آن

دکتر منصور صفت گل

نگاهی به روند کنونی علم و دیدگاههای درباره آن موضوع را روشنتر می کند. از دیدگاه وبری علم جنبه ای از فرایند پیشرفت عقلانیت بود. وی کنش علمی راکنشی می دانست عقلانی که معطوف به هدف و ارزش بود. او ویژگی عمده علم اثباتی و عقلانی را ناتمامی ذاتی و عینیت میدانست. به ویژه مسئله عینیت در علوم از مواردی بود که علمیت یک علم بدان وابسته دانسته می شد. این امر خود به علم از نوع تجربی آن پیوند می یافت که گسترش همین شیوه علوم انسانی را سخت تحت تأثیر قرار داد. حتی پاره ای از اندیشمندانی که بدین علوم روی آوردند، خود عالمان علوم تجربی جدید بودند. آنان بر این باور بودند که علم با روشهای خاصی به دست می آید، علم معرفتی است منظم که با روش هایی معین به دست می آید و قوانین یا روابط پایدار واقعیت ها را بیان می کند. بنابراین شیوه تنها آن دسته از دانش ها را می توان علمی نامید که به نحوی منظم به دست آمده باشد؛ از مجموعه ای از حقایق کلی تشکیل شده یا حداقل حاوی چنین حقایقی باشند؛ امکان پیش بینی موفقیت آمیز آینده با آن میسر است و از همه مهمتر اینکه دارای کیفیت عینی می باشد.

ویژگی های یاد شده پاره ای از دانشمندان را به این باور سوق داد که بنابر این باید درباره پدیده های اجتماعی آنچنانکه هستند و جدا از موجودات خود آگاه که آنها را به تصور خود در می آورند، اندیشید. باید این پدیده ها را از بیرون مطالعه کرد زیرا با این کیفیت است که پدیده های مذکور بر ما معلوم می شوند. درست است که این کیفیت بیرونی بودن ظاهری است اما هرچه علم پیش می رود و رفته رفته از خارج به داخل باز می گردد پندار از میان خواهد رفت. اما نمی توان از پیش درباره راه حل حکم کرد و حتی به فرض اینکه پدیده های اجتماعی همه صفات ذاتی شیء را نداشته باشند، باید از همان گام نخست آنها را چنان تلقی کرد که گویی این صفات را دارند. چنین نگرشی معتقد است که این قاعده در مورد کل واقعیت اجتماعی بی هیچ استثناء صدق میکند. حتی باید به پدیده هایی که به شکل ساختگی ترین ترتیبات جلوه میکنند، از این نظرگاه توجه کرد. گرچه به نظر می آید به دلیل تفاوت پهنه علوم انسانی با طبیعی و تأکید بر اختیار آدمی و جامعه انسانی و بی اختیاری در طبیعت و تفاوت میان دادن پاسخ از سوی انسان و واکنش غیر ارادی از سوی طبیعت این داوری کمرنگ شده است.

علم در چنین نگرشی معرفتی جمعی و جهانی تلقی خواهد شد که محصول کار بشریت است و می توان آن را به شناسایی جمعی درباره کلیات و یا جهت و کوشش برای شناختن حقیقت تعریف کرد. علم از افکار کلی ساخته شده است. ویژگی فکر کلی آن است که ذهن به برکت آن می تواند یک بار عده بی شماری از موجودات یا اشیاء و یا اوصاف و یا روابط را بیندیشد.

آنچه آمد تا اندازه ای ناظر بر تعریف علم و ویژگی های آن در پهنه علوم طبیعی بود. چون خواست این بررسی پیوند این رویه با علوم انسانی و در نتیجه با تاریخ است. باید دید که این ویژگی ها در علوم انسانی چگونه تبیین می شوند؟ زیرا از آغاز سده سیزدهم نوزدهم، علوم انسانی با تأثیر از روشهای علوم طبیعی هویت تازه ای یافته اند مسئله ای که به ویژه در زمینه روش شناسی اهمیت بیشتری دارد. این امر از آن رو اهمیت می یابد که از دیدگاهی اساس وحدت علم، وحدت روش شناختی تعقل یا استدلال علمی است. مساله ای که باقی می ماند این است که آن پیش فرض هایی که سبب می شوند علم، علم باشد و از صور دیگر معرفت مانند تأمل، نظاره کردن و ایمان متمایز گردد کدامند؟ استوارت میل معتقد بود که علوم انسانی باید بر قیاس علوم طبیعی ساخته شود و تفاوت میان علوم انسانی و علوم طبیعی و تجربی از دید او تفاوت در درجه است نه تفاوت در نوع این امر ناشی از آن بود که علوم انسانی جدید قرار بود بر پایه پیشرفت های علوم تجربی ساخته شوند و به همین دلیل دانشمندان انسان را جدا از طبیعت و بنابراین جدا از شیوه های بررسی طبیعت نمی دانستند. کته مهم در این میان تأکید بر تعدد روش ها بود، علوم بنابر دگرگونی ها و تفاوت هایشان روش های متعددی را می طلبند. دکارت گفته بود که هیچ علمی نمی تواند به نحو علمی بنیاد خود را مبرهن سازد و هیچ دلیلی که ما را مجاز کند به اینکه علمی را بنیاد علمی دیگر بشماریم نیز در دست نیست. پس بررسی مبانی هر علم به خود آن تعلق دارد. معنای این سخن این است که ادعای ساختن علوم اجتماعی بر اساس علوم طبیعی چندان پایه ای ندارد. اینک روشن شده است که هیچ روش علمی ثابت و منحصری وجود ندارد و هیچ قاعده مشکل گشا و معجز نمایی که بی چون و چرا به کشفیات علمی منتهی شود در کار نیست. تصور قالبی بیشتر مردم این است که علم عبارت است از مشاهده دقیق... ولی بسیاری از فیلسوفان علم معاصر با این تأکید اصالت تجربی بر جنبه تجربی علم مخالفت کرده و نقش قاطع و مهم مفاهیم نظری در پیشرفت علمی را یادآور شده اند.