استعفای علاء الدوله

دکتر محمد باقر وثوقی

مبارزات سیاسی و نظامی مشروطه خواهان فارس نهایتاً منجر به استعفای علاء الدوله شد و در پنجم ذیقعده سال 1325 هجری غلامحسین خان غفاری« ملقب به صاحب  اختیار به جانشینی او تعیین شد. با ورود غلامحسین خان غفاری به شیراز کلیه نیروهای متخاصم آتش بس موقتی را پذیرفتند. رهبران جناح های مخالف در منزل حاج علی آقـا ذو الریاستین« از رهبران مشهور جبهه مشروطه خواه جمع شدند، تا ضمن اعلام همبستگی موقت در جهت حل اختلافات اقدام نمایند. »سید عبدالحسین لاری در یکی از این جلسات شرکت نمود و در حالی که »محمد رضا خان قوام الملک وارد مجلس می شد »سید صورت خود را از او برگرداند و بلافاصله از جلسه خارج شد. با این حال گروه های متخاصم به توافقی کوتاه مدت دست یافتند و انجمن ایالتی با ترکیبی جدید شکل گرفت و موجودیت انجمن جدید تلگرافی به تهران اعلام گردید. 

با آغاز ماه محرم سال 1326 هجری و شروع ایام عزاداری حسین )ع( زمینه روحی لازم برای تجدید درگیریها و تداوم مبارزه با ظلم حاکمان در میان مردم کوچه و بازار شدت گرفت. بعضی اقدامات عجولانه و مغرضانه »محمد رضا خان قوام الملک نیز موجب تهییج و تحریک هر چه بیشتر مردم شد و حوادثی را شکل داد که تأثیرات عمیقی بر تحولات فارس و مناطق جنوبی بر جای گذاشت. این رویدادها با ترور »محمد رضا خان قوام الملک آغاز شد و دوره ای طولانی از آشوب و هرج و مرج در فارس را به وجود آورد

ترور محمدرضا خان قوام الملک شیرازی در چهار صفر سال 1326 هجری آغازگر حوادث و رویدادهایی است که نتایج آن تأثیر مهمی بر روند تحولات فارس و بنادر بر جای گذاشته است. نخستین گزارش در این باره در مذاکرات مجلس شورای ملی و چند ساعت پس از وقوع قتل به اطلاع نمایندگان رسید. اقدامات خودسرانه »محمدرضا خان قوام الملک در ممانعت از حرکت انقلابی مردم فارس و اتکاء او به قدرت نظامی ایل خمسه و سابقه دیرینه این خاندان در حکومتگری فارس و بنادر و برانگیخته شدن احساسات عمومی مردم علیه او و خانواده اش در بحبوحه انقلاب از عوامل مهم شکل گیری این حادثه به شمار می رود. ترور محمدرضا خان قوام الملک موجی از واکنش های مختلف را در رسانه های گروهی و مجامع سیاسی بوجود آورد. گستردگی اخبار منتشر شده از این واقعه به اندازه ای است که می توان از مجموع این گزارشها پرونده ای قطور تشکیل داد و جزئیات امر را بر این اساس بررسی کرد. یک شاهد عینی طی نامه ای به محمد شریف کاشانی از رهبران مشروطیت تهران درباره این حادثه می نویسد

در یوم پنجشنبه محرم 1326 هجری به سمت شیراز حرکت کردیم چون به واسطه دهه عاشورا ورود به شهر را میمون ندیدم در باغ جهان نما که خارج از شهر است، منزل کرده در روز 14 محرم وارد شهر شد و در ارگ دولتی وارد شدیم چند روز بعد که قوام الملک از تهران به چاپاری وارد گردید پس از شر فیابی به خدمت فرمانفرما به منزل خود وارد شده به واسطه پادردی که داشت چند روزی در خانه بود. روز چهارم صفر از اندرون بیرون آمده یکی دو ساعت در بیرونی منزل خود جلوس نمود. 

در موقع مراجعت و حرکت به اندرون در بین راه پله های اتاق شخصی که نام او را نعمت الله می گفتند به ضرب گلوله هفت تیر قوام را مقتول و چند نفر را مجروح می سازد. آدم های قوام هم آن شخص را بلافاصله قطعه قطعه کردند. این نعمت الله سابقاً هم در شکه چی بوده راپورت این واقعه در ارگ حکومتی به 83 فرما نفر ما رسیده که پسرهای قوام الملک نیز حضور داشتند

ترور محمد رضا خان قوام الملک موجب تقسیم بندی کامل نیروهای متخاصم در شیراز شد و همه جناح های سیاسی شروع به سنگر بندی در نقاط مختلف شهر کردند. 84 این رویداد یک هفته پس از ترور نافرجام محمد علی شاه اتفاق افتاد و از این رو تهران به شدت تحت تأثیر ترور نافرجام شاه قرار گرفت. با این حال در مذاکرات مجلس راجع به این حادثه گفتگوهای بسیاری انجام پذیرفت و نمایندگان مجلس در جلسه چهارم صفر سال 1326 امر پیگیری قتل قوام الملک را به وزارت داخله سپردند. (5) قاتل قوام الملک« به نام »نعمت الله بروجردی« از نوکران معتمد دیوان کواری یکی از رهبران انجمن اسلامی شیراز و از مشروطه خواهان فارس بود بر این اساس در شهر شایعه شد که این اقدام به دستور اعضای انجمن اسلامی صورت پذیرفته است. اختلافات بین محمدرضا خان قوام الملک و انجمن اسلامی از روز ورود قوام به شیراز در چهاردهم محرم آغاز شد. »قوام الملک« با تحریک و تشویق روحانیون شیراز و از آن جمله سید محمد فال اسیری« و »آیت الله محلاتی« و »امام جمعه در صدد ایجاد شکاف بین روحانیون برآمد. روحانیون نامبرده بعدها از حامیان اصلی مستبدین شدند و علیه مشروطه خواهان موضع گیری کردند. از طرفی حمایت قطعی قوام الملک از »محمد علی شاه و مشروعه خواهان تهران این شایعه را تقویت نمود که: »محمدرضا خان قوام الملک با دستورهای محرمانه محمد علی شاه و سه طغرا حکم و به هدف سرکوبی مشروطه خواهان و انجمن اسلامی و صولت الدوله قشقایی و 77آیت الله لاری وارد شیراز شده است

سران انجمن اسلامی برای پی بردن به مقاصد اصلی قوام الملک تقاضای ملاقات با او نمودند. این درخواست با واکنش نه چندان گرم قوام الملک روبرو شد و چند روز بعد سران انجمن اسلامی تقاضاهای خود را صریحاً به او اعلام نمودند و تقاضا کردند که چنانچه این درخواستها عملی نشود با واکنش شدید انقلابیون روبرو خواهد شد. مهم ترین درخواست های انقلابیون عبارت بود از :

1 تقاضای تأسیس شعبه عدالت خانه در شیراز

2- قوام الملک هیچ گونه مداخله ای در امر ایل قشقائی نداشته باشد و صولت الدوله را به عنوان ایلخانی به رسمیت بشناسد

3-انجمن اسلامی و مشروطه خواهان حق تشکیل انجمن ایالتی و انتخاب و اعزام نمایندگان فارس را داشته باشند.

محمد رضا خان قوام الملک با اطمینان از حمایت محمد علی شاه و مشروطه خواهان در این مقطع حساس تاریخی توجهی در خور و شایسته نسبت به درخواستهای اعضای انجمن اسلامی از خود نشان نداد و قدرت و صلابت آنان را جدی نگرفت و اقداماتی مخفیانه در جهت قتل رهبران معروف نهضت به انجام رسانید. نقشه مسموم کردن معتمد دیوان کواری و ترور »آیت الله لاری در این راستا انجام پذیرفت که هر دو با شکست مواجه شد. تشویق و تحریک علمای شیراز برای جدا شدن از مشروطه خواهان نیز به سرانجامی نرسید و این اقدامات خشم و نفرت مردم و سران نهضت را برانگیخت، غرور قدرت طلبی و عدم درک درست موقعیت جدید و بی توجهی به به خواسته های مشروع مردم شیراز از طرف محمد رضا خان قوام الملک موجب تشدید نفرت عامه و تحریک احساسات آنان شد. این شرایط در نهایت زمینه های لازم را برای وقوع ترور او به وجود آورد. مجری این طرح یکی از انقلابیون گمنام ایران بود که خود را با عنوان »فدایی شماره (14 معرفی کرده بود. گرچه هیچگاه عاملین اصلی این ترور شناخته نشدند، اما در آن زمان انجمن اسلامی« و »انجمن انصار مظنونین اصلی این حادثه معرفی شدند و معتمد دیوان کواری از انجمن اسلامی و آیت الله سید عبد الحسین لاری از انجمن انصار هدف اصلی مستبدین و فرزندان قوام برای انتقام محسوب می شدند. نخستین اقدام قوامی ها حمله نظامی گسترده به معتمد دیوان کواری و تفنگچیان لارستانی بود. سنگر بندی محکم این نیروها و حمایت مشروطه خواهان و نیروهای قشقایی از آنان موجب شکست قوامی ها شد. انجمن اسلامی« و انجمن انصار در فراخوان عمومی کلیه نیروهای خود را در شاهچراغ شیراز گردآوردند. صف بندی نیروها در شهر و اطراف آن کامل شد و شرایط برای یک رویارویی بزرگ و خونین آماده می گردید. صاحب اختیار حکمران فارس که امکان مقابله با این بحران را نداشت طی تلگرافاتی به تهران اوضاع را آرام و طبیعی گرارش کرد. قوامی ها در شرایط جدید امکان مقابله رو در رو با انبوه فدائیان و تفنگ چیان انجمن اسلامی و انجمن انصار را نداشتند.

نیروهای نظامی مشروطه خواهان متشکل از قشقایی ها، لارستانی ها، مشروطه خواهان شیراز از لحاظ تعداد و توان رزمی بر نیروهای نظامی قوامی ها کاملاً تفوق داشتند. در این شرایط فرزندان قوام الملک در اندیشه طرح توطئه برای اجتماع سران نهضت و ترور دسته جمعی آنان بر آمدند. در روز سوم مجلس ترحیم »محمد رضا خان قوام الملک این نقشه به اجرا درآمد. فرزندان قوام الملک تمامی سران و رهبران سیاسی و روحانی انجمن اسلامی و انجمن انصار را جهت شرکت در این مراسم دعوت نمودند. سران نهضت بی خبر از این توطئه در مجلس ترحیم شرکت جستند. از این میان آیت الله سید عبد الحسن لاری« و »حاج علی آقا ذوالریاستین به دلیل خصومت دیرینه ای که با محمد رضا خان قوام الملک داشتند با وجود اصرار و واسطه و خواهش دیگر علما در مجلس شرکت نکردند. عدم وجود این دو رهبر مانع انجام اقدامات پسران قوام الملک نشد و نقشه از پیش طراحی شده بود، قتل رهبران نهضت به فجیع ترین شکل در یک مجلس ترحیم به انجام رسید. یکی از شاهدین ماجرا در این باره می نویسد