خطر دولت انگلستان از اتحاد مجدد فرانسه و روسیه

دکتر غلامحسین زرگری نژاد

در شرایطی که دولت انگلستان از اتحاد مجدد فرانسه و روسیه و خطر این اتحاد برای منافع بازرگانان انگلیسی در هند نگران بود و به همین سبب نیز تمام همت سیاسی و نظامی خود را به کار گرفته و جونز را روانه تهران کرده بود، لرد مینتو فارغ از هرگونه دغدغه ای از این دست و بدون آنکه به اقدامات مثبت دولت انگلیس برای حفظ منافع کمپانی توجهی کند، به مسائل محدودی چون هزینه سفر جونز به ایران و رقابت با دولت انگلیس در برقراری روابط با تهران می اندیشید.

خودسری و کارشکنی فرمانروای هند در مقابل مقامات دولت انگلیس و مخالفت با اقدامات وزارت خارجه دولت متبوع خویش چنان امری طبیعی بود که هیچ گونه واکنشی را به دنبال نداشت. چنانکه در جایی دیده نشده است که پس از اقدام بازدارنده لرد مینتو علیه سفیر پادشاه و دولت انگلیس، وی مورد سرزنش یا بازخواست قرار گرفته باشد، مگر واکنش هایی بسیار سطحی و در ردیف آنچه میرزا ابوالحسن خان شیرازی نیز نقل کرده است.  اگر مطابق همین تفسیری که ارائه شد، ممانعت جونز از انجام مأموریت توسط لرد مینتو به معنای کارشکنی فرمانروای هند در برابر انجام مأموریتی پر اهمیت نبوده است پس باید پرسید که مقامات وزارت خارجه انگلیس چرا خود را برای اعزام جونز به زحمت انداختند، مگر ایرادی داشت که آنان، همانند آغاز قرن هجدهم، باز هم مسئولیت برقراری روابط دیپلماتیک با ایران را به عهده فرمانروای هند واگذار کنند ؟

اگر توجه کنیم که به دنبال اقدام دولت و وزارت خارجه انگلستان برای برقراری ارتباط مستقیم با ایران از طریق اعزام جونز، کمی بعد همین لرد مینتو نیز دو نماینده رسمی را روانه کابل و پیشاور کرد که هر کدام عهدنامه مستقل و هماهنگی را برای پیشگیری از هرگونه عبور قوای رقیب انگلستان از سوی افغانستان و پیشاور به سوی هند، با شاه شجاع درانی و رنجیت سینک منعقد کنند، آنگاه بعید است که بتوانیم نتیجه بگیریم که لرد مینتو مأموریت جونز را سفارتی معمولی می دانسته و با ممانعت از عزیمت وی ، دست به اقدامی آشکار علیه منافع جهانی و منطقه ای دولت متبوع خویش نزده، بلکه به مخالفتی سابقه دار در روابط هند و لندن دست یازیده است.

همچنین اگر توجه کنیم که کوتاه زمانی پس از عزیمت نهایی جونز به ایران، لرد مینتو دو هیأت، یکی به سرپرستی همین سرگرد مالکم از طریق دریا و دیگری به سرپرستی سروان پوتینجر، از راه خشکی سند و بلوچستان روانه ایران کرد تا ضمن برقراری روابطی مستحکم با دربار قاجار، مطالعات لازم را برای مسیرهای تهدید هند از مسیر بلوچستان به عمل آورند، آنگاه ممکن است بتوانیم هر چه بیشتر در باب طبیعی بودن واکنش لرد مینتو در برابر مأموریت جونز و احاله آن به رقابتهای سابقه دار میان هند و لندن تأمل کنیم.

مفاد برخی از اسناد برآنند که سرگرد جان مالکم از عناصر مؤثر در تصمیم گیری لرد مینتو علیه مأموریت سرهار فورد جونز و اعزام خویش به سوی ایران به جای جونز بوده است. اعتماد به این دعاوی به معنای آن است که فرمانروای هند تصمیم مقامات دولت متبوع خویش را فدای هوی و هوس افسری ساخته است که نه در مأموریت دوم به ایران از بوشهر فراتر رفت و نه در بازگشت پیشنهاد معقولی جز پیشنهاد غیر عملی حمله نظامی به ایران به همراه آورد. پیشنهادی که اگرچه گفته شده است که لرد مینتو نیز در آغاز با آن همراهی نشان داد، اما در نهایت از اجرای آن روی بر تافت و صرفاً به انتشار اخبار مربوط به تصمیم اولیای هند در حمله به ایران اکتفا کرد. اخباری که چه بسا بتوان آنها را به قصد زمینه سازی ذهنی برای اقبال دربار قاجاریه جهت پذیرفتن جونز قلمداد کرد نه چیزی فراتر از آن