فتوای آیت الله لاری

دکتر محمد باقر وثوقی

آیت الله لاری در این فتوای حقوقی محمد رضاخان قوام الملک شیرازی« را کافر« خطاب کرده است و با صراحت لهجه خاص خود فرزندانش را مستحق مجازات و مصادره اموال دانسته است. فتوای او مورد پذیرش کلیه اعضای مجلس واقع شد و ظل السلطان« نیز آن را تأیید نمود. در راستای اجرای این احکام دو نفر از سردمداران و طرفداران قوام الملک در شیراز دستگیر و در ملاء عام به دار آویخته شدند. خبر این حادثه در جلسه روز یکشنبه بیست و سوم جمادى الأولى مجلس ایالتی به این مضمون قرائت شد

حسب الفتوى حضرت مستطاب آقای آقا سید عبدالحسین حجة الاسلام متع الله المسلمین به طول بقائه و انکشافات واضحه در ارتکاب به قتل شهیدین سعیدین مرحوم مغفور آقا شیخ محمد باقر شهید رابع و مرحوم حاج سید احمد معین الاسلام طاب الله ثرا هما رئیس هادی و شکر الله بک را به مجازات رسانید و به در کشان واصل کردند و مملکتی را در تحت نظم و ترتیب آوردند.

اقدامات مجدانه مجلس ایالتی در پیگیری حادثه ششم صفر باعث شد تا در دوازدهم جمادی الاولی استخوان نیم سوخته سید احمد معین الاسلام« از چاه قلعه بند بیرون آورده و با مراسم با شکوهی تشییع و به خاک سپرده شود. از طرف دیگر با فشار اعضای انجمن و حمایت ظل السلطان« و با توجه به فتوای آیت الله لاری و ترس از اقدامات تلافی جویانه انقلابیون« تصمیم بر این شد که فرزندان قوام الملک شیرازی از شیراز خارج شده و به اروپا تبعید شوند

اقدامات ظل السلطان« با همراهی و همکاری کامل نیروهای مشروطه خواه شیراز موجب ایجاد آرامش نسبی در ایالت فارس شد. طی ماه های ربیع الاول تا جمادی الاولی سال 1326 هجری شیراز نوعی حکومت دموکراسی مشروطه را تجربه میکرد. مجلس ایالتی به طور منظم تشکیل می شد و شکایات و مراجعات مردم از نقاط مختلف مورد بررسی قرار می گرفت. حاج على وکیل لاری به عنوان سخنگو و نماینده »آیت الله لاری« در جلسات مختلف حضور فعال داشته است. نظرات فقهی و سیاسی آیت الله لاری مورد استقبال و پذیرش اعضای مجلس قرار میگرفت. رساله سیاسی مشروطه مشروعه« و »قانون در اتحاد دولت و ملت به عنوان بیانیه فقهی - سیاسی مورد ارجاع واقع می شد. این دو رساله بیانگر نظرات سیاسی آیت الله لاری در موضوع مشروطیت و مبانی شرعی آن بود و به طور گسترده در میان مردم توزیع شد. هزینه های چاپ و توزیع این رسایل توسط تجار لاری پرداخت می شد. نقش آیت الله لاری و نیروهای نظامی او در شکل گیری حوادث این ایام در فارس از اهمیت بسیاری برخوردار است. اقدامات او نظرات بسیاری از گروه های سیاسی و اجتماعی را به خود جلب کرد. دشمنان مشروطیت او را عامل اصلی مصیبت ها و رویدادهای سیاسی می دانستند و از این رو در صدد ایجاد موقعیتی برای انتقام از او و یارانش بودند. دشمن اصلی او در این صحنه فرزندان قوام الملک بودند که آیت الله لاری را عامل اصلی ترور محمد رضا خان قوام الملک می دانستند

اطلاعی از کیفیت ارتباط »ظل السلطان« و »آیت الله لاری در دست نیست. شواهد امر نشان می دهد که والی فارس احترام ویژه ای برای آیت الله لاری قابل بوده است و در تمامی رویدادهای سیاسی از نظریات و آراء فقهی او استفاده می کرده است. نمونه بارز این همراهی را می توان در تأیید و اجرای بی قید و شرط فتوای آیت الله لاری در مورد اعدام عاملین قتل سادات توسط ظل السلطان دید

اقدامات ظل السلطان« مورد حمایت کامل علمای مشروطه خواه فارس قرار داشت و نیروهای مختلف در یک همکاری گروهی دوره ای از آرامش و همزیستی مسالمت آمیز را تجربه کردند. حکومت چند ماهه ظل السلطان در فارس و اقدامات او شرایط مناسبی را برای مردم و تجار و اصناف به وجود آورد. تبعید فرزندان قوام الملک و مجازات عاملین جنایت قتل سادات، بازگرداندن آرامش و امنیت به شهر شیراز به رسمیت شناختن ایلخانی صولت الدوله قشقایی و جلب رضایت او همراهی با انجمن های مختلف مشروطه خواه شیراز تأسیس مجلس ایالتی، برقراری نیروی نظامی جدید در شیراز و توجه خاص به حفظ امنیت راه ها از جمله اقدامات مهم ظل السلطان« والی فارس بود. تداوم این اقدامات منوط به پشتیبانی و حمایت تهران و کارگزارا سیاسی مرکز بود. این ایام با به توپ بستن مجلس و آغاز دوره استبداد صغیر به طول نیانجامید و حکومت ظل السلطان دولت مستعجل فارس بود

با استقرار دولت نظامی »محمد علی شاه« در تهران و آغاز دوره استبداد صغیر اوضاع فارس دگرگون شد. »محمد علی شاه« دستور عزل ظل السلطان« را صادر نمود و آصف الدوله به جای او به عنوان والی فارس معرفی شد. روی کار آمدن محمد على شاه قاجار و به توپ بستن مجلس موقعیت نامناسبی را برای آیت الله لاری و یاورانش را به وجود آورد. محمد علی شاه قاجار ارتباط نزدیک و دوستانه ای با »محمد رضا خان قوام الملک داشت و با مشروطه خواهان فارس به شدت دشمنی می ورزید. شاه ایران برای جلب نظر فرزندان »قوام الملک پسر ارشد او را به نام نصر الدوله قوام الملک« به نیابت حکومت فارس منصوب کرد. »سید در این شرایط امکان حضور در شیراز را نداشت. نیروهای همراه او و بسیاری از رهبران سیاسی مشروطیت مناطق جنوب در جمادی الاولی سال 1326 هجری از شیراز به لارستان بازگشتند. برگشت آیت الله لاری به منطقه جنوب فارس همزمان با تدارک نیروی گسترده نصر الدوله قوام الملک برای سرکوبی مقر مشروطه خواهان در لارستان صورت پذیرفت و شرایط جدید موجب ایجاد واکنش شدید در آیت الله لاری گردید و او طی فتوایی که به وسیله مریدانش در تمام مناطق جنوب پخش گردید اعلام نمود که سلطنت محمد علی شاه قاجار نامشروع و پرداخت مالیات به مأمورین دولتی حرام است.