قتل قوام الملک

دکتر محمد باقر وثوقی

روز سوم قتل قوام الملک بود که می خواستند جلسه ختم را برچینند، از علما و اعیان جمع زیادی در مجلس بودند که مجلس متفرق می شود، »سالار سلطان« پسر بزرگ قوام برای مشایعت حتى الباب حرکت می کند. توی دالان حسینیه با جناب »حجة الاسلام حاج شیخ باقر« که از جمله مجتهدین بود صحبت می داشتند که از پشت بام و کوچه بنای شلیک شد تقریباً دو ساعت صدای شلیک تفنگ بود بعد از آنکه مردم متفرق شدند معلوم شد که حجة الاسلام حاج شیخ باقر تیر خورده بعد از چند ساعت فوت میکند، چند نفر زن و مرد متفرق کشته می شوند، آقا سید احمد دشتی هم کشته می شود؛ گویا سابقه عداوتی فیمابین این سید با قوام الملک بوده است. نعش او را در سر درب خانه قوام الملک آویخته نفت به او زده آتش می زنند

قتل فجیع دو تن از روحانیون برجسته شیراز و تکه تکه کردن اجساد آنان در ملاء عام و حمایت قاطع فرزندان قوام از این جنایات خشم عمومی را برانگیخت و سیل اعتراضات به تهران و نجف سرازیر شد. در بخشی از تلگراف مندرج در روزنامه صور اسرافیل آمده است:

ای مسلمانان این مصیبت بالاتر از واقعه میدان توپخانه است. این عالم نمای از خدای بی خبر و پسران قوام به اولاد رسول و پیشوای دین مبین این قسم رفتار نمودند ما بدبختان فلک زده چه کنیم، نمی دانیم به چه زبان استغاثه کنیم که وکلای باشرف ما اجازه دفع شر آنها را بدهند.

 انالله و انا الیه راجعون

انجمن اسلامی، انجمن انصار

کلیه نیروهای مشروطه خواه شیراز در یک حرکت جمعی انزجار و تنفر خود را از پسران قوام الملک و عاملان این جنایت اعلام نمودند. در یک استشهادیه که به امضای کلیه سران نهضت فارس رسیده است احساسات عمومی مردم از این حادثه منعکس شده است. در این اعلامیه عمومی آمده است.

حضور مبارک علمای اعلام و حجج اسلام و سادات کرام و اشراف و اعیان و تجار عموم اصناف و قاطبه خلق شیراز معروض میدارد از وقوع قضیه هایله شهادت حضرت آیت الله حجة الاسلام آقا شیخ محمد باقر شهید نورالله مضجعه و شهادت حاج سید احمد معین الاسلام عطر الله تربته که در روز دوشنبه ششم شهر صفر سنه 1326 پسران قوام شهدا را بجهة )به جهت برچیدن مجلس فاتحه دعوت نموده و هنگام خروج شهید رابع را درب حسینیه تیر باران کرده و هفده زخم به جسد مطهر حجة الاسلام هشتاد ساله زدند، سید مظلوم معین الاسلام فرار می کند. سالار السلطان فریاد می نماید که سید احمد را بگیرید جمعی از اجزاء پسران قوام عقب سید مظلوم رفته او را گرفته و با گلوله میکشند او را برهنه کرده و پایش را بسته کشانده درب حسینیه آورده و دار می زنند پس از نیم ساعت بند را می برند که مغز سید بر زمین خورده پریشان می شود باز اکتفى )اکتفا نکرده، جسد آن مظلوم را با نفط )نفت( و خاشاک آتش می زنند و چند نفر دیگر از مردو زن را به قتل می رسانند و چند خانه را غارت می کنند. هر کس هر چه شهادت دارد در صدر و حواشی مرقوم دارد تا ظلم پسران قوام مشهود عالمیان شود

در صدر و حواشی این سند استشهاد اقشار مختلف اجتماع و به ویژه علمای شیراز و رهبران مشروطه نوشته شده است. دستخط آیت الله لاری نیز در صدر این سند به چشم می خورد که با این جمله شروع شده است قتل و غارت اسلام پناهان....

انقلابیون تهران به طرفداری از نهضت فارس با اجتماع در مقابل مجلس شورای ملی خواهان رسیدگی به شکایات مردم و مجازات عاملین جنایت شدند. فرزندان قوام الملک نیز با ایجاد ارتباط نزدیک با امام جمعه شیراز و شیخ فضل الله نوری در تهران تبلیغات گسترده ای علیه مشروطه خواهان فارس آغاز نمودند. صف آرایی نیروهای نظامی طرفین در شیراز نگرانی شدید مرکز را به دنبال داشت. کابینه دولت به نخست وزیری نظام السلطنه مافی« در جلسات مختلف اوضاع فارس را بررسی کرده و نهایتاً به اتفاق آراء شاهزاده مسعود میرزا ظل السلطان را به عنوان والی فارس معرفی نمودند. این انتخاب واکنش های گوناگونی را در محافل سیاسی و خبری تهران به وجود آورد.