گزاره های هویتی متن موریه

دکتر طاهره میر عمادی - دکتر عباس منوچهری

برای بررسی سه سطح تجربه زمانی در متن موریه ما به ترتیب مسئله در زمانیت را در سطح اپیزودهای متن مسئله تاریخیت یا زمان تاریخی را در سطح نقاط عطف، و مسئله زمانمندی را در سطح گزاره های هویتی متن موریه بررسی میکنیم.

در زمانیت و سطح اپیزودهای روایت روایات کتاب حاجی بابا مانند زنجیره بهم متصل است و از چندین روایت و خرده روایت تشکیل شده است. اما دارای نظم بسیار مشخصی است. به طوری که بخش کتاب که فهرست آن در آغاز آمده است، دارای نه (9) اپیزود کاملاً متمایز است. 

به غیر از حاجی بابا )که در روایت در هیئت شاگرد سلمانی، شاگرد تاجر، سقا، قلیان فروش درویش معتکف نسقچی، تاجر، دلال سیاسی و ... ایلچی ایفای نقش می کند، شخصیت های دیگر داستان شامل تیپهای پیشه ور، تاجر، ملا، حکیم، کنیز، وزیر، سرباز و مهمتر از همه پادشاه است. در هر اپیزود یکدسته از شخصیت ها به عنوان شخصیت های اصلی در برابر حاجی بابا مطرح می شود و بعضاً پس از پایان اپیزود، نقش آنها تعلیق می شود تا در اپیزود دیگری به عنوان نقش کمکی مطرح گردند. در طول روایت، شخصیت های خودی را مردان بالغ مسلمان و فارسی زبان تشکیل می دهند. در هر اپیزود در کنار شخصیت های اصلی یک شخصیت میهمان وارد صحنه میشود و با خرده روایت خود از زبان خود برای حاجی بابا هویت خود را که برای حوزه اصلی روایت دیگری است، بازگو می کند. در واقع این شخصیت ها مانند نمادهای غیر خودی یا دیگری در نور روایت خود به خواننده شناسانده می شود.

 این شخصیت ها عبارتند از تاجر عثمانی، کارگر )خرکچی( روشنفکر )شاعر طبیب فرنگی دختر کرد، زوج ارمنی، زن متعه خانه، همسر ترک. هـر اپیزود دارای یک یا دو نقطه عطف است که در واقع تنش بین هویت های خودی و غیر خودی و پس از آن حل تنش با پیروزی هویت خودی است. سومین عنصر روایت از نظر ریکور یعنی گزاره های هویتی که افق معانی و دنیای زندگی شخصیت های داستانی را روشن میکند در روایت حاجی به طور بسیار نیرومند در پایان هر اپیزود می آید.

در روایت حاجی با با حضور همه جانبه حوزه پاتریمونیال و یا اقتدار شاه، دربار و ایادی آن در کلیه امور حیاتی مردم کاملاً محسوس است و رابطه زور مدارانه این حوزه با دیگر ساخت های اجتماعی به طور منظم سیستماتیک نشان داده شده است. منظم به این معنا که قریب به اتفاق کلیه اپیزودها، با تصرف و دست اندازی شخص شاه و یا ایادی وی به مال مردم تصرف کننده کنیز و گرفتن باج پایان می پذیرد.

به این ترتیب اصول اولیه و اساس تئوری کاتوزیان در روایت داستانی به تصویر کشیده شده است. در رابطه با طبقات اقتصادی مسئله سیورسات در روستاها  مسئله امنیت شهری و بین شهری و بازرگانان ، لشکر بیکاران و طفیل های اجتماعی خدمات شهری و رابطه آن با داروغه دولت حاکمیت اولیای مذهبی و کرنش شاهان قاجار در برابر آنان ، وضعیت زنان بی سرپرست به طور زنده به نمایش در آمده است. به علاوه تحول وضعیت حاجی بابا از یک پسر سلمانی متوسط الحال به یک عالی مقام دربار شاه خود، شاهد اصل مربوط به تحرک اجتماعی و ارتقای بدون نظم افراد به مقام های بالاست که در پارادایم کاتوزیان تبیین شده است.

اما تفاوت های بین این روایت داستانی و روایت تاریخی کاتوزیان نیز کم اهمیت نیست. اصولاً پارادایم کاتوزیان یک مدل کلان گونه است که اصول محدودی را برای یک تاریخ دو هزار و پانصد ساله بدست داده است. واضح است که این چنین کلان نگریستن به تاریخ مانع همه جانبه نگریستن به کلیت واقعیت جامعه می شود . در نقد این پارادایم می توان گفت که صحت مقولاتی که توسط کا توزیان مطرح شده مورد سؤال نیست، بلکه تأثیر غیبت آن سطوح از روابط اجتماعی که در این الگوی کلان نادیده گرفته شده، در القای تصویری که قصد دارد از واقعیت تاریخی به دست دهد باید مورد توجه قرار گیرد. به طور مثال از آنجا که کل گفتار در مورد رابطه تعارض آمیز دولت با جامعه است روابط درونی جامعه مسکوت مانده، و اینطور القاء می شود که جامعه یک توده مرکب از اتم های بدون هویت است.

برعکس در تصویری که متن داستانی ارائه می دهد جامعه و پویایی درونی آن بسیار پیچیده تر از تصویر کا توزیان است. اول اینکه در درون جامعه، یک اقتدار در پاره ای موارد همسنگ وجود دارد که در برابر حوزه دولتی قادر به ایستادگی است. دوم آنکه دردر درون جامعه گروه های متفاوت وو متنوع صنفی، قومی مذهبی با هویت های خودی و غیر خودی در حال تعامل با یکدیگر هستند. و شبکه ها وو ریز شبکه های قدرت در جامعه تشکیل می دهند. مهم آن است که رابطه زور و قدرت دستگاه پاتریمونیال بر پایه این شبکه های قدرت داخلی استوار شده است و اگر گروه اکثریتی  توسط دستگاه شاهی مورد تعدی قرار می گیرد ، همین گروه، گروه های فرودست جامعه را استثمار می کنند. بنابراین تصویری که از جامعه ارائه می شود بر مبنای پیچیدگی شخصیت های روایت است تا بدان جا که حتی فرو دست ترین قشر داستان که یک زن اقلیت ملی و مذهبی است، خود به نوعی در سرنوشت محتوم خود نقش دارد.

سطح تاریخیت داستان: ریکور به نقل از ارسطو میگوید که هر داستان تقلید خلاقی از واقعیت است. تاریخیت داستان از طریق زنجیره وقایعی که ستون فقرات داستان را تشکیل می دهد، به دست آمده و زنجیره وقایع داستان حاجی بابا از یکسری وقایع عینی و یکسری وقایع تخیلی تشکیل شده است. در مورد و قایق عینی، محمد علی جمالزاده در مقدمه ص011 داستان می گوید: خمیره مقداری از داستان هایی که در کتاب حاجی بابا آمده است در سفرنامه های موه ریه 55 موجود است و معلوم است که اساس آن داستانها همان یادداشتهایی بوده است که در سفرنامه ها هم مندرج است. وقایع مربوط به نسقچی و نسقچی ها فتحعلی ملک الشعرا صبا / طبیب و حکیم باشی و طبابت در ایران حرم شاهی عزاداری و کارهای سقاها در روز عاشورا / زندگی درویشان / رفتار مأمورین دولت و شاهزادگان با دهاتی ها و فرار روستاییان / احوال تراکمه و کارهای آنها و اسیر بردن مردم و آزاد ساختن آنها در مقابل غرامت / جنگ ایران و روس داستان یوسف ارمنی و نامزدش بست و بست نشستن در قم و زیارت رفتن شاه به قم فتحنامه نوشتن ایرانیان درباره غلبه بر سپاه روس و اسیر رفتن آنها از روس ها وقایع مربوط به آبله کوبی ....... و مذاکرات سیاسی بین رجال ایران و نمایندگان سیاسی دولت انگلیس برای عقد معاهده از این نوع می باشند، بنابراین قسمت مهمی از وقایع نوشته شده در کتاب به طور عینی و در زمان جهانی اتفاق افتاده است. اما اهمیت متن حاجی بابا درباره مسئله تاریخیت داستان یا نقاط عطف روایات در این است که نقاط عطف کنش ها هستند که حاجی بابا به عنوان راوی داستان کنشگر آن است. یعنی عامل اصلی تعیین سرنوشت آن اپیزود یک فرد و یا عامل انسانی است. البته همانطور که در بخش در زمانیت گفته شد، ساختار و یا اصطلاحاً دولت، رباینده اصلی موضوع )مال، رشوه، کنیز...( است، اما آن نیرویی که به عنوان تصمیم گیر اولیه در متن معرفی می شود فرد و عامل انسانی است و نه ساختار.

به عنوان مثال ما نگاه مختصری به اپیزود اول متن می اندازیم که گفتارهای اول تا هشتم متن را در بر گرفته است.

در گفتار اول و دوم معرفی شخصیت ها خودی و غیر خودی گزارهای هویتی

گفتار سوم: زنجیره وقایع با گروگان شدن شخصیت ها توسط غیر خودی ها.. شروع می شود

گفتار چهارم حاجی بابا مال همسفر غیر خودی خود را می رباید