ایجاد شورای دولت ناصرالدین شاه قاجار

دکتر غلامحسین زرگری نژاد

ناصرالدین شاه قاجار در 20 محرم 1275 در شرایطی که برای مدتی شیوه صدارت میرزا آقا خان نوری و روش خاص او در اداره کشور را آزموده بود سرانجام فرمان عزل وی را صادر کرد و بی درنگ بر آن شد تا به خلاف گذشته کشور را از طریق نصب چند وزیر، با حدود وظایف و اختیارات خاص هر کدام اداره کند به همین دلیل نیز در همان سال نهادی مرکب از شش وزارت خانه که مسئولیت هر کدام از آنها را وزیری خاص در دست داشت، پدید آورد و آن را شورای دولت نام داد. بر اساس مفاد فرمان شاه و گزارش های موجود در منابع موجود شورای دولت که به مجلس وزرای سته نیز شهرت یافت، وظایف زیر را به عهده داشت.

1 - ترقی آیین سلطنت و ممانعت از تمرکز قدرت در دست یک نفر به نام صدراعظم؛

2- برقراری نظم و انتظام در امور مملکتی؛

3- رسیدگی تام و تمام به امور کشوری و توجه به احوال عموم اهالی ممالک محروسه

4- تربیت دولت و مملکت

ه توفیر وجوه خزاین و رفاه رعیت

در فرمان تأسیس شورای دولت تأکید شده بود که هر کدام از وزیران در رسیدگی به امور مربوط به وزارت خانه خود کمال استقلال را داشته و وظیفه دارند تا بدون مداخلت به امور دیگر وزارتخانه ها به خدمات مخصوصه خویش مبادرت کنند. آنان باید به هنگام پیش آمدن امور مهمه برای دولت به مشاوره با یکدیگر پرداخته برای آن امور چاره اندیشی کنند. در هر حال امضای کل امور با نفس نفیس مبارک است و بدون استیذان و اجازه از جانب سنى الجوانب همایون حکمی نفاذ نمی یابد.

از آنجا که کمی بعد معلوم شد که شورای دولت و هر کدام از وزرای سته، جهت انجام وظایف خود به دستورالعملها و مقرراتی نیاز دارند بنابراین شاه در ربیع الثانی 1276 فرمان تأسیس مجلسی مرکب از تعدادی از شاهزادگان و درباریان را صادر کرد و بر این مجلس عنوان مجلس مصلحت خانه داد در فرمان شاه وظایف این مجلس و اعضای آن نیز به شرح زیر معین شده بود

علاوه بر مجلس شورای دولتی حسب الأمر، مجلس مصلحت خانه برای امور دولت ترتیب یافته، عیسی خان اعتماد الدوله را به ریاست آن مجلس برقرار و مقرر فرمودند که همه روزه از صبحتا چهار ساعت به غروب مانده در مجلس مخصوص اجزای مسطوره در ذیل بنشینند و گفتگو در مهام کشور و لشکر نمایند و انتظام کلیه امور و آسایش رعیت و آبادی مملکت و ترقی دولت را در مد نظر داشته باشند صورت اجزای مصلحت خانه از این قرار است

عیسی خان اعتماد الدوله، رئیس مجلس

میزا موسی وزیر دارالخلافه

اسکندرخان؛

حسین خان نظام الدوله؛

مجد الاشراف؛

ملک الکتاب

ملا باشی؛

نسقچی باشی جناب علاء الدوله

میرزا تقی سپهر لسان الملک

میرزا غفار خان

میرزا مصطفی خان شهاب الملک

رضا قلی خان رئیس مدرسه دارالفنون

میرزا رضای مهندس باشی؛

احمد خان نوایی؛

محمد ابراهیم خان یزدی؛

میرزا عبدالوهاب خان جناب نصیر الدوله)؛

بدایع نگار؛

میرزا محمد وزیر سابق کرمان

میرزا اسدالله مستوفی؛

میرزا محمد علی سرکارات

حاج میرزا محمدخان طسوجی؛

شاطر باشی؛

حاجی میرزا جبار ناظم المهام؛

آقا اسماعیل پیشخدمت باشی سلام مبلغ احکام شاهنشاهی به مصلحت خانه.»