کتاب تاریخ فرشته یا گلشن ابراهیمی

دکتر ابو القاسم رادفر

تاریخ فرشته یا گلشن ابراهیمی تألیف محمد قاسم هند وشاه متولد 960 هـق در استر آباد است. او پس از رشد در اوایل جوانی به همراه پدر رهسپار هند شد. و در احمد نگر پایتخت مرتضی نظام شاه 972-996) هـق( مستقر گردید و به مقاماتی هم دست یافت با این حال در سال 998 هـق از احمد نگر خارج شد و در بیجاپور به دربار عادل شاهیان رفت و از سوی ابراهیم ثانی عادل شاه 987-1035) هـق( مأمور تألیف تاریخی درباره هند شد. کتاب با استفاده کتاب های متعددی که پیش از وی تألیف شده بود در سال 1015 ه.ق به پایان رسید. فرشته آن را به نام سلطان ابراهیم مذکور گلشن ابراهیمی نامید.

گلشن ابراهیمی یا تاریخ فرشته در ردیف اولین کتاب هایی است که به تاریخ عمومی هند ارتباط دارد. این اثر مأخذ تمام مؤلفاتی بوده که بعد از فرشته خواسته اند تاریخ هند را نورس نامه هم معروف است.

این کتاب شامل مقدمه و دوازده مقاله و خاتمه است. مقاله سوم در ذکر شاهان دکن در شش روضه بهمنیان عادل شاهیان نظام شاهیان قطب شاهیان عماد شاهیان و برید شاهیان است. بخش مربوط به شاهان قطب شاهی که در جلد دوم، بخش چهارم کتاب آمده به بیان صادق نقوی استاد تاریخ دانشگاه عثمانیه »مملو از اشتباهات فراوان می باشد زیرا نویسنده شخصاً اعتراف کرده است که برای تألیف کتابش هیچ منبعی را در اختیار نداشته و حتی در تنها کتاب موجود آن زمان یعنی وقایع قطب شاهیه تألیف خورشاه که به آن مراجعه کرده به منبع قابل استفاده ای بر نخورده است.

ماثر قطب شاهی اثر استادانه تاریخی محمد بن عبدالله نیشابوری از دیگر آثار مهم تاریخی این دوره است که در باب زندگانی و شرح حال سلطان محمد قطب شاه به رشته تحریر در آمده است. نویسنده آن در عصر سلطنت محمد قلی قطب شاه به گولکنده مهاجرت کرده در دربار پادشاهان قطب شاهی انجام وظیفه می کرده است. نویسنده کتاب خود را بر اساس اسناد موجود آن عصر به ویژه ایران عصر صفوی و حاکمان آن تنظیم کرده است. این اثر شامل سه جلد است که هر جلد آن خود به چهار مقاله تقسیم شده است. با اینکه سبک نگارش آن تصنعی و پر آب و تاب و مبتنی بر زیاده گویی و اطناب است اما با این وجود وقایع تاریخی در آن با دقت و احتیاط فراوان ثبت شده از این رو کتاب معتبری است و می توان به مطالب آن اعتماد کرد.

محمد قادر خان منشی بیدری یکی از مورخان مشهور دکن در دوره آصفجاهی است که تصانیف چندی درباره تاریخ دارد که مشهورترین آنها تواریخ قطب شاهیه است که وی بر أساس تفحص و تلاش سی ساله خود در تاریخ های دکن این کتاب را در سال 1231 هـق تصنیف کرده است. کتاب شامل دو بخش می باشد: قسم اول ذکر راجگان است که ملک دکن در قبضه اشان بوده و قسم دوم اختصاص به احوال سلاطین اسلامی دارد که حاکم دکن بوده اند از ابتدای سال 702 هـق تا ذکر انتزاع سلطنت از ابوالحسن تا ناشاه در 1098 هـق. تنها نسخه خطی این کتاب در کتابخانه اداره تحقیق و علوم شرقی آصفیه( محفوظ است. این کتاب توسط دکتر زیب حیدر از زبان فارسی به زبان انگلیسی همراه با توضیح واژه های محلی در پایان کتاب ترجمه شده است.

قادر خان چندین کتاب تاریخی دیگر دارد مانند تاریخ قطب شاهی یا تواریخ قادریه که تاریخ کوتاه حیدر آباد دکن است از آخرین پادشاه دودمان قطب شاهی 1083-1098) هـ ق( تا روزگار سکندرجاه آصفجاه سوم 1218) هـق4081-3/م(. دیگر تزک بهارستان است که قادرخان آن را در تاریخ حیدرآباد دکن نوشته که از آغاز دوره نظام شاهیان آغاز می شود و تا سال 1239 هـ ق سال نگارش کتاب ادامه پیدا می کند. او کتاب خود را به نام مهاراجه چند و لعل شادان نخست وزیر دولت آصفجاهیان کرده است. کتاب در پنج فصل تدوین شده است. این کتاب به اهتمام سید برهان الدین احمد حیدرآباد، مطبع برهانیه، 1306 ه( چاپ شده است. کتاب دیگر قادرخان وقایع قادرخان است که تاریخ شبه قاره دکن تا سال 1122 هـق است. این کتاب در دو مقالت و هر مقاله در چند باب میباشد. سال تألیف کتاب 1220 /1805م است. تاریخ فرخنده یا تواریخ فرخنده اثر دیگر قادرخان در حالات صوبه فرخنده بنیاد حیدرآباد دکن است که در 1240 هـ ق تألیف شده است. مؤلف در این اثر تاریخ عمومی حیدرآباد دکن و ساختمانهای آن و رویدادهای شاهان قطب شاهی را تا روزگار ابوالحسن تا ناشاه و نادرشاه افشار آورده و بعد از آن مختصر حالات نظام الملک آصفجاه تا مسند نشینی نواب ناصر الدوله بهادر را بیان کرده است. نسخه خطی آن به شماره 246 در موضوع تاریخ در کتابخانه آصفیه موجود است.