مقوله زمان از نظر ریکور

دکتر طاهره میر عمادی - دکتر عباس منوچهری

ریکور معضله زمان را محیط بر موضوع خودیت و از آن هم فراتر می داند. از نظر ریکور زمان عینی و ذهنی هر دو وجود دارند و با هم ناسازگارند. زمان جهانی ماورای زمان ذهنی هرکس است و دنیای زندگی را در بر می گیرد. این مراجع زمانی بطور خود به خود قابل ترجمه و تبدیل به هم نیستند و تنها روشهای برقراری رابطه بین این دو سطح روایت است. روایت یک محصول زبانی و به تعبیر ریکور یک نوع خاص از گفتار است که در سطوح خاصی ارتباط اجتماعی را ممکن می سازد. به عبارت دیگر زبان، تجربه عینی و جهانی زمان را به تجربه فردی آن مرتبط می کند. ساده ترین و عمومی ترین شکل این روایت، تقویم است. تقویم یک زبان روایی و واسطه ای است که زمان ذهنی یک فرد با دیگری منطبق گردد. به قول ریکور:

 هیچگونه تفکری درباره زمان نمی تواند بدون نوعی از زمان روایی باشد.

برای ریکور آنچه که روایت ها بطور عینی از تاریخ مطرح می کنند مهم نیست، بلکه کار ویژه آنها در دنیای زندگی )یعنی انطباق زمانهای ذهنی با یکدیگر مهم است. روایت ها با سطح مشخصی از فهم زمان سروکار دارند که زمان فردی نام دارد. تقویم به عنوان نوع ساده روایت تنها با یک بعد از زمان یعنی ترتیبات و توالی زمانی سرو کار دارد، اما در روایت های پیچیده تر یعنی روایتهای داستانی و تاریخی به غیر از این بعد زمانی که در شکل زنجیره وقایع داستانی - تاریخی منعکس است، ابعاد به مراتب گسترده تری از تجربه زمانی بازگو می شود.

تقسیم بندی تجربه زمانی برای ریکور همان تقسیم بندی هایدگر است که به زبان روایی درآمده است. سطح درون - زمانیت، در روایات به شکل انعکاس کنش های اجتماعی در زندگی روزمره نشان داده می شود. کاراکترهای روایت برای رسیدن به هدف فردی خود کنش های اجتماعی متقابلی را انجام می دهند. سطح تاریخیت هایدگر، در یکپارچه و معنادار شدن یک سری وقایع پراکنده در قالب یک روایت تجلی میکند. در رابطه با سطح سوم، روایات سنت و حافظه جمعی را قادر می سازد تا از انزوای یک ذهن فردی و یا تجربه فردی فراز جویی کند و به فرهنگ جمعی تبدیل شود. ریکور میگوید که تجربه زمانی تنها در شکل روایات به گفتار می آید. این تجربه به زبان نمی آید مگر اینکه ما روایت و یا تاریخ را نقل کنیم.

مفهوم تاریخیت و یا کل تاریخی هایدگر برای ریکور پیچیده تر است و تنها به پیوند گذشته، حال و آینده منحصر نمی شود بلکه نتیجه تعامل دو سطح از تجربه متفاوت از زمان بدست می آید. این تعامل به شکل همبافی متون روایت های تاریخی یا تئوری های تاریخی و روایت های داستانی امکان پذیر میگردد. هر ساختار روایتی در پیوند با تجربه زمانی زمان تاریخی کامل می شود. اما بازگویی تاریخیت به زبان هایدگر و زمان تاریخی به تعبیر ریکور تنها با روایات تاریخی نیست. از نظر ریکور این مبادله بین تاریخ و داستان یعنی مبادله مراجع متعارض آنهاست که تاریخیت را به حیطه زبان می آورد. برای ساده کردن معنای این عبارت باید توجه داشته باشیم که مرجع خارجی روایت داستانی، ذهنیت )حالت، احساسات...( انسانی است که با تخیل سازنده درون فهمی فرد را به نمایش می گذارد. مرجع خارجی روایت تاریخی تئوری های تاریخی عینیت انسان و مجموعه کنش ها، حوادث و وقایع است که از طریق روابط و ساختارها به هم پیوند خورده است. بنابراین تاریخیت یا زمان تاریخی ریکور از طریق تعامل و تبادل ذهنیت و عینیت انسانی حاصل می آید.