تاریخ موضوع علم

دکتر منصور صفت گل

با پیدایی و گسترش علوم جدید، رویکردهای سنتی نسبت به علوم رویاروی نظرات و دیدگاههای نوینی درباره ماهیت و روش عرصه های متنوع علمی قرار گرفت. آنچه این روند را تشدید کرد تخصصی تر شدن علوم بود. تخصصی شدن علوم همه عرصه های فعالیت اندیشه بشری را در بر یک نتیجه می گرفت و در این میان علوم انسانی به ویژه تاریخ در معرض نظرات جدید قرار گرفتند. بود. بررسی حاضر می کوشد ضمن این رویداد بالا گرفتن مناقشه درباره ماهیت تاریخ و علمی بودن آن و غیر ایرانی عرضه شواهدی از دیدگاههای سنتی و جدید درباره تاریخ از دانشمندان و مورخان ایرانی ابعادی از این مناقشه را که عمدتاً پیرامون علمی بودن تاریخ صورت گرفته بود، مورد بررسی قرار دهد تأکید خواهد شد.

دانش تاریخ از گذشته های دور موضوع مباحث نظر پردازانه بوده است. در هر یک از این مباحث، با توجه به روند تکامل معرفتی تاریخ، آراء و نظریه های گاه متفاوتی درباره آن مطرح گشته است، نظریه هایی که عمدتاً به معنا و مفهوم تاریخ و موضوع آن پرداخته اند

همچنین از گذشته های دور تاریخ به عنوان بخشی از پیکره علم به مفهوم عام آن در نظر گرفته شده است. از هنگامی که شاخه های گوناگون علم  به ویژه در سده های اخیر دگرگونی های چشمگیری یافتند، تاریخ نیز از این تحولات برکنار نمانده است . تخصصی شدن علوم به شیوه امروزین ویژگی هایی بدانها بخشید  که از دید مبانی و تعاریف آنان را از شکل کهن تعریف متمایز کرد. مرزهای این تمایز چندان سخت نیستند و شاید نتوان زمان بسیار معینی را برای بالیدن علوم جدید مشخص کرد.   درباره تاریخ نیز چنین سخنی درست است.  اما به هر روی تحولاتی که از سده دوازدهم قمری هجدهم میلادی و پس از آن چهره بست، زمینه را برای شکل گیری مفهومی نو از تاریخ نیز آماده ساخت و همین رویداد سبب گفتگوهایی درباره ماهیت و جایگاه علمی تاریخ گشت.

نظر پردازی درباره تاریخ ریشه هایی به دور و درازی خود تاریخ دارد که دست کم در ایران پس از اسلام به سده های نخستین اسلامی پیوند می یابد. دورانی که در نتیجه تعامل و تبادل فرهنگی شکوفای دانشمندان، آراء و نظریه های گوناگون درباره علوم مطرح شد. در این دوران دستاورد علمی تمدن های برجسته به شکل گیری تمدنی جدید انجامید که بخش عمده ای از این میراث تمدنی مباحثه درباره علوم و رده بندی های آنها بود. در این رده بندی ها، علوم گوناگون مورد بحث قرار گرفتند و دسته بندی شدند.  در این میان گر چه منزلت و جایگاه تاریخ مورد مناقشه ماند اما مورخان و وقایع نگاران همچنان به پژوهش های تاریخی خویش ادامه دادند به نظر می آید که آنان تا اندازه زیادی برکنار از گفتگوهای مربوط به رده بندی علوم، در پی جاودان ساختن یادمانهای بشری مورد مطالعه خویش بودند و گرچه در پاره ای موارد بحث درباره تاریخ و تاریخنگاری دچار دشواریها و انتقادهایی می شد، این امر ناشی از دگرگونی های سیاسی  و اجتماعی بود و کمتر به ملاحظات نظر پردازانه پیوند می یافت.

تحولات علمی سده های اخیر باب جدیدی در گفتگوهای نظر پردازانه درباره تاریخ باز کرد. نگاهی به دیدگاه های جدید در این باره نشانگر آن است که این نظر پردازی ها در واقع به نوعی دنباله شکل قدیم مباحث مربوط به تاریخ هستند. از روزگاری که ارسطو تاریخ را در طبقه بندی خویش از شعر هم فروتر دانست بخش عمده ای از دیدگاه های دانشمندان پس از او، متأثر از نگاه او به تاریخ بود با این همه رشد علوم در سده های اخیر بار دیگر سبب مطرح شدن جایگاه و منزلت تاریخ به عنوان یک علم شده است . و همین رویداد سبب بروز مناقشاتی عالمانه در این باره گشته است. عنصر اصلی این مناقشه، مفهوم علم به معنای جدید آن بود که زمینه را برای گفتگوهای علمی جدید فراهم ساخت و رشد نگرانی های خاص فلسفه علم نیز آن را پردامنه تر کرد. گفتگوهایی که مورخان را به تأمل در مبانی معرفتی رشته کارشان واداشته است.