فارس و جنبش مشروطه خواهی

دکتر محمد باقر وثوقی

چگونه شکل گیری و روند حوادث و رویدادهای ایالت فارس در جنبش مشروطیت به خوبی مورد بررسی قرار نگرفته است. در حالی که این ایالت در اواخر عصر قاجاری به دلیل موقعیت تجاری و ارتباط بابنادر بوشهر و عباسی از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است. از آنجایی که سیر تکوین و شکل گیری و روند حوادث ایالت فارس در دوره مشروطیت مورد شناسایی و معرفی کامل قرار نگرفته است از این رو بسیاری از تحلیلها و برداشت های محققین در این باره از جامعیت کافی برخوردار نیست به عبارت دیگر برای دستیابی به تحلیلی همه جانبه و فراگیر نیاز به بازسازی درست و منطقی وقایع و حوادث از خلال منابع و مراجع اصلی این دوره است تا محقق بتواند در مرحله بعدی به تحلیل و تبیین کیفیت رویدادها بپردازد. این مقاله در صدد است با استفاده از مراجع اصلی و کمتر شناخته شده فارس در دوره مشروطیت سیر رویدادها و حوادث و ارتباط منطقی آنها را با تحولات منطقه نشان دهد

کلید واژه فارس، مشروطیت، شیراز، انجمن ها، آیت الله لاری

درباره نقش فارس در جنبش مشروطیت تاکنون مطالعه ای کامل و مستقل صورت نگرفته است اطلاعات پراکنده ای از چگونگی آغاز نهضت از طریق مورخین به دست آمده است. ناظم الاسلام« و »کسروی هر دو نوشته اند که شورش مردم شیراز و فارس به سبب تعدیات و ستمگری هایی بوده که شعاع السلطنه و کارگزاران او نسبت به اهالی روا داشته اند و املاک آنها را به نام اینکه خالصه بوده و خالصجات فارس را شعاع السلطنه از دولت خریده بود، تصرف و ضبط میکردند آغاز این شورش براساس سندی که دکتر قائم مقامی آن را منتشر ساخته است چند ماه پیش از رجب سال 1323 قمری است.

ظلم و ستم بیش از حد شعاع السلطنه و کارگزارانش باعث گردید تا علما و روحانیون و مردم از او و اطرافیانش به دولت شکایت کردند ولی چون پاسخ مساعدی نیافتند، علیه تعدیات ایشان به پا خاستند. علما و مردم در صحن شاه چراغ متحصن شدند، تجار و کسبه بازار دکانهای خود را بستند. مردم سلاح به دست گرفته و ارگ حکومتی را محاصره نمودند. چند شب تیراندازی هوایی شد و شعاع السلطنه بدون اینکه رسماً از حکمرانی فارس استعفا کرده  باشد، شیراز را به سوی تهران ترک کرد. ناظم الاسلام کرمانی در این باره می نویسد:

شاهزاده حاکم به عزم معالجه مرض، به فرنگستان مسافرت نموده نائب الحکومه بنای بدسلوکی را گذارده مردم از شدت فشار ظلم به شاه چراغ« که محل بست و پناه مظلومین بود متحصن گردیده اند. »سردار اکرم نایب الحکومه به بهانه نظم شهر، حکم شلیک داده متجاوز از بیست نفر از اطفال و مردم بیچاره به هدف گلوله ظلم به خاک ملاک افتادند. بعضی هم به قنسول خانه انگلیس پناه بردند

با کشتار مردم، علمای شیراز تلگرافی به »محمد على میرزا ولیعهد مخابره کردند و تلگرافی هم نزدیک به همان مضمون، توسط آقا سید محمد طباطبایی« به شاه مخابره شد و متن تلگراف در تهران منتشر گردید. این امر باعث تقویت موضع آزادیخواهان گردید و معلوم شد که علاوه بر تهران در شهرستانها هم مردم و علما به قیام برخاسته اند. شاه در پاسخ چنین مرقوم داشت

علاءالدوله را می فرستیم به عرایض شما برسد. اما در باب املاک ما این املاک را مرحمت فرموده ایم به »شعاع السلطنه« دیگر برگشت ندارد

دولت در نظر داشت که علاء الدوله« را به حکومت فارس بفرستد اما جریاناتی این امر را به عهده تعویق انداخت و غلامحسین خان و وزیر مخصوص به فارس اعزام شد تا اوضاع را آرام کند. وزیر مخصوص تا سال 1324 هـق در فارس بود. در همین حال اعتراضات و شورش های مردمی در فارس بالا گرفت و شهرهای مختلف کازرون، لار، فسا، بوشهر را در برگرفت. 10 قائم مقامی« در تألیف خویش نهضت آزادیخواهی مردم فارس، حدود 350 تلگراف مربوط به ایام حکومت صاحب اختیار را به چاپ رسانده است که حکایت از بی نظمی و اغتشاش در سطح فارس دارد. جنبش شیراز آنچنان بالا گرفت که هنگام مراجعت شعاع السلطنه« از اروپا و شایعه بازگشت او به فارس عین الدوله« در مقابل اعتراض همگانی مجبور گردید که طی تلگرافی خطاب به علما موضوع آمدن شعاع السلطنه به شیراز را تکذیب ند. مردم شیراز با شنیدن این خبر جشن گرفته و تلگرافهای چندی مبنی بر تشکر و رضایت علما و از جمله حاج میرزا ابراهیم شریف و اصناف و تجار به تهران مخابره گردید

با این حال وزیر مخصوص در اواخر ربیع الثانی سال 1324 هـق برکنار و حکومت فارس به »علاء الدوله سپرده شد. در فاصله بین ماه های ربیع الثانی تا جمادی الثانی، در ظرف دو ماه که انقلاب در تهران و شهرستانها منجر به صدور فرمان مشروطیت از طرف مظفرالدین شاه گردید، آگاهی چندانی از اوضاع شیراز در دست نیست. مدرکی از دستگیری صدیق الممالک حاکم دشتی و دشتستان توسط »علاء الدوله« و تلگراف »آیت الله طباطبایی« 12 به حاکم فارس برای رهایی او در دست است. جواب علاء الدوله اشاره به کشتار بی رویه مردم توسط صدیق الممالک و اجحاف مالی او دارد. با بازگشت علماء از مهاجرت کبری و صدور دستخط مشروطیت علمای شیراز با ارسال تلگرافی به »آیت الله طباطبایی خرسندی خود را اعلام کردند. امضاء کنندگان این تلگراف عبارت بودند از: »حاج میرزا ابراهیم«، حاج میرزا یحیی« امام جمعه شیراز«، »سید محمد فال اسپری« فرزند »سید على اکبر فال اسیری و بسیاری دیگر از روحانیون شیراز و از آن جمله »حاج میرزا ابراهیم« ضمن تبریک عزیمت علماء از قم به تهران خواهان بازگشت »محمد رضا خان قوام الملک« والی مستبد فارس از تهران به شیراز گردید