تاریخ دکن اثر علی بن عزیز الله طباطبا

دکتر ابو القاسم رادفر

دومین کتاب مهم درباره تاریخ دکن اثر علی بن عزیز الله طباطبا به نام برهان مآثر است که شامل تاریخ دوران بهمنیان، نظام شاهیان، قطب شاهیان، عادل شاهیان و... است. این کتاب اولین کتاب وقایع نگاری هند و ایرانی در باب تاریخ قطب شاهیان به شمار می رود که در سرزمین دکن به رشته تحریر در آمده است.  از مطالعه کتاب بر می آید که نویسنده در عهد محمد قلی قطب شاه از عراق به دکن مهاجرت کرده و به خدمت ابراهیم قطب شاه در آمده و تا ماه اول سلطنت محمد قلی قطب شاه همهم در دربار پادشاهان قطب شاهی به سر برده است

پس از آن کار خود را رها نموده و با اجازه محمد قلی قطب شاه ملازمت شاهان احمد نگر نظام شاهیان( را اختیار کرده است. برهان نظام شاه به او دستور داده بود که وقایع جاری را به صورت کتابی تألیف و گردآوری کند.  او هم این کار را انجام داد و پس از مرگ شاه کتابش را به نام وی نامگذاری کرد

سال تألیف کتاب 1000 هـق می باشد. مؤلف تاریخ خود را به سه طبقه تقسیم کرده است:  طبقه اول سلاطین گلبرگه که از زمان پادشاهی سلطان علاء الدین حسن شاه کانگویی بهمنی آغاز و به دوره سلطان فیروزشاه بهمنی ختم می شود. طبقه دوم سلاطین بیدر که از عصر سلطان احمد شاه بهمنی شروع و به زمان سلطان محمود شاه بهمنی ختم می شود

طبقه سوم سلاطین احمد نگر که از دوره سلطان احمد شاه بحری شروع و به حکومت چاند سلطانه ختم می شود

در بخش پایانی نویسنده 470 ورق کتاب ابراهیم و محمد قلی قطب شاه را مورد وقایع تاریخی در عهد قطب الملک، جمشید قلی، ابراهیم و محمد قلی قطب شاه در این بررسی قرار داده است. ناگفته نماند که تاریخ ادوار درباره آنها کتاب با ذکر جزئیات آنها تشریح گردیده و لذا به نظر می رسد که نویسنده اطلاعات مفیدی داشته است

این اثر یکی از کتابهای با ارزش و نادر الوجود در هند است. نسخه ای خطی از آن در کتابخانه شخصی مولوی عبدالحق پدر زبان اردو موجود می باشد که در دو جلد و حدود از اول و آخر آن افتاده و آب 1500 صفحه با خط جلی نوشته شده است لیکن صفحاتی خورده است از این رو عبارات برخی صفحات قابل خواندن نیست. دو نسخه از آن هم در کتابخانه بریتانیا موجود است ولی کامل ترین و بهترین نسخه آن در کمبریج می باشد که بخش اول آن را احتمالاً خود مؤلف نوشته و بخش دیگر را پسرش ابوطالب در سال 1038 ه ق کامل کرده است

با اینکه مؤلف برهان مآثر هم عصر مؤلف تاریخ فرشته بوده است ولی او بر خلاف محمد قاسم فرشته تاریخ خود را اختصاص به تاریخ که سر اکبر حیدری )سر اکبر نامبرده برای اهالی دکن اهمیت خاصی دارد. بدین جهت است موجب گردید تا این تاریخ نادر حیدر نواز جنگ صدرنشین ارکان مجلس مخطوطات فارسی چاپ شود. بالاخره این کتاب کمیاب و مهم تاریخ دوره میانه دکن در ظرف 20 سال و با تلاش اکبر حیدری تقدیم ارباب ذوق و محققان تاریخ قرار گرفت. البته ناگفته نماند که مؤلف کتاب به جهت پای بندی به انشا پردازی صحت تاریخی را در همه جا رعایت نکرده و میزان تحقیق او نسبت به مؤلف تاریخ فرشته کمتر است و در تصحیح کتاب به برخی از این اختلاف روایات در ذیل و حواشی اشاره شده است. البته در کار تصحیح برهان مآثر، ترجمه انگلیسی آن به قلم سرولزلی هیگ کمک بسیار کرد. کتاب هم به صورت بخش بخش چاپ شد.

کتاب با نثر نه چندان ساده نوشته شده است. قرینه و سجع در کتاب فراوان دیده می شود. آیات و احادیث و اشعار هم ضمن نثر آمده است. القاب و عناوین پادشاهان گاهی بسیار طولانی و چند سطری است. لغات و ترکیبات و عبارات عربی هم در آن فراوان است. خلاصه اینکه تمام ویژگی های نثر فنی در کتاب مشاهده می شود و فهم مطالب در خیلی جاها به سادگی برای همگان امکان ندارد. سنگینی الفاظ عروس معنی را در خود پوشانده و با اینکه این کتاب از مآخذ عمده تاریخ دکن و سلاطین مسلمان آن سرزمین است نمی تواند همگان را در بهره گیری از کتاب به سبب وفور لغات عربی و سجع و اطناب های فراوان یاری دهد و برای خواننده امروزی نثرش چندان مقبول نیست با اینکه از نظر اطلاعات تاریخی و سندیت اعتبار زیادی دارد. البته اشعاری که ضمن نثر جهت تکمیل معنا و ذکر واقعات به کار رفته نسبت به مطالب نثری بسیار ساده است.

توضیح اینکه در کتاب اطلاعاتی درباره خواجه محمود گاوان و قتل او و همچنین پیرامون شاه طاهر دکنی و اشاعه مذهب تشیع توسط او در زمان برهان نظام شاه )ص 258-268 هـ ق( مطالبی آمده است.