ایران و توران در منابع عصر تیموری

دکتر مهدی فرهانی منفرد

در منابع دوران حکومت تیموریان در ایران، درباره روابط میان ایران و توران دو نگرش دیده می شود. در دسته ای از منابع، نگرش به طور کامل نظامی است و شرف الدین علی یزدی )د. 858 هجری قمری( نماد این نگرش است. در دهه های پایانی حکومت تیموریان، نگرش فرهنگی جایگزین نگرش نظامی شد. نماد برجسته این دوران، امیر نظام الدین علیشیر نوایی )د. 906 هجری قمری است که هم احیاگر زبان و ادبیات ترک و هم حامی ادبیات فارسی و ادیان، هنروران و دانشمندان ایرانی بود. این مقاله، ضمن مطرح ساختن هر دو نگرش می کوشد دیدگاههای یزدی را به عنوان نماد نخستین نگرش تشریح کند

کلید واژه ایران، توران، تیموریان، شرف الدین على یزدی، امیر نظام الدین علیشیر نوایی

این سخن که می توان دوران تیموری را در دو مرحله و از دو منظر نظامی و فرهنگی بررسی کرد، سخن تازه و ناگفته ای نیست. این مقاله می کوشد که از همین سخن، به عنوان چارچوبی بهره گیرد و نکته تازه ای را مطرح کند. اگر از دوران فعالیت های سیاسی لشکر کشی های تیمور که ماهیتی نظامی دارد صرف نظر کنیم، پس از مرگ تیمور در 708ق/. 1405، در دوران حکومت جانشینان او که بیش از یک سده به در ازا کشید می توان روندی را باز شناخت که طی آن تیموریان رفته رفته از نظامی گری به سوی فعالیت های فرهنگی گرایش یافتند. این روند به گونه ای است که هر چه به پایان حکومت تیموریان ایران نزدیک تر شویم، عیار و صبغه فرهنگی آن حکومت بر جنبه های نظامی آن چیرگی بیشتری می یابد.

نگرش منابع عصر تیموری - اعم از منابع تاریخی و منابع ادبی به موضوع رابطه ایران و توران نیز از همین زاویه قابل طرح و بررسی است. در میان منابعی که به نخستین دهه های حکومت جانشینان تیمور مربوط می شود و قسمت اعظم آن به دوران زندگی تیمور و تکاپوی سیاسی و نظامی او اختصاص دارد باید از کتاب ظفر نامه شرف الدین على یزدی یاد کرد. این کتاب در شیراز، به خواست حاکم فارس ابراهیم سلطان پسر شاهرخ به رشته نگارش درآمده و در سال 828/ 1425 به پایان رسیده است. ظفرنامه تاریخ مفصل ایران و جهان در سده های هشتم و نهم ق. چهاردهم و پانزدهم م. است و اوضاع سیاسی و تشکیلات حکومتی هند، ما وراء النهر، ترکستان گرجستان ارمنستان، روسیه آسیای صغیر، بین النهرین و خلیج فارس در آن به زبانی ساده و شیوا بیان شده است. تألیف ظفرنامه چهار سال به درازا کشیده و در آن از مواد تاریخی که بخشیان و روزنامچیان، در روزگار امیر تیمور ضبط کرده بودند استفاده شده است. افزون بر این شرف الدین علی یزدی برای نگارش تاریخ خود از »مردمان عدل و معمر« نیز درباره رویدادها تحقیق و تفحص کرده است.