کتاب تاریخ قطب شاهی تألیف خورشاه بن قباد الحسینی

دکتر ابو القاسم رادفر

سومین اثر مهم در تاریخ دوران قطب شاهیان کتاب تاریخ قطب شاهی تألیف خورشاه بن قباد الحسینی (متوفی 972 هـ ق / 1565 م) است که نسخه آن به شماره 71 در کتابخانه سالار متر و جنگ موجود است. کتاب شامل 610 ورق 27 سطری به اندازه 23:13/1 سانتی شوال سال 1038 هـ ق / عناوین قرمز است که توسط نظام ابن عبدالله شیرازی در دهه سوم 1628 جهت کتابخانه سلطنتی عبدالله قطب شاه تحریر شده است

مؤلف در برگ 3) )الف( انگیزه تألیف کتاب را چنین می نویسد

.. اکثری طبایع خلایق به دانستن علم تواریخ و اطلاع بر اخبار و آثار سلف مایل و راغب و لهذا در خاطر محرر این اخبار و مسود این آثار خورشاه بن قباد الحسینی که وشه چین خرمن افاضل ایام و ریزه خوار خوان احسان آن زمره عظام لازم الاحترام است خطور کرد که تاریخی از بدو آفرینش تا این زمان که این مختصر اختتام یافته در سلک انتظام کشد و از تکلف و تصلّف و اطاله و اطناب احتراز نماید ..

مؤلف در تدوین این تاریخ مهم و نادر در جهان از منابع زیر سود جسته است:

تاریخ طبری، جامع الحکایات جامع التواریخ، مجمع الروایات مختصر نصاری، قصص بر اخبار انبیاء کبار و آثار الانبیاء، عیون التواریخ، روضة الشهداء )که مشعر و مخبرست کتاب المعجم فی اخبار ملوک سلاطین ذوی الاقتدار فواید بسیار روی نموده...( تاریخ گزیده، وقایع انبیا را تحقیق کرده العجم و همچنین از تفسیر شهابی، کاشفی، ثعلبی نیز بعضی از بدایع واقعات شیخ حکایاتی در و همچنین از ظفر نامه، روضة الصفا، حبیب السیر، لب التواریخ و حیز بیان آورده است.

کتاب در گولکنده پایتخت قطب شاهیان به ابراهیم قطب شاه تقدیم شده است. همچنین باید یادآور شد که این اثر بر پایه روایات شیعه تألیف شده است و این حکایات و روایات جمع شده در این مختصر مشتمل بر مقدمه و هفت مقاله و یک خاتمه است.

مؤلف در نگارش اثر خود از شعر بسیار در ضمن نثر استفاده کرده و از لغات و عبارات و جمله بندی به شیوه زبان عربی و همچنین از سجع و قرینه بهره برده است نظر بر اینکه عمده مآخذ کار او آثار مختلف مصنوع و کمتر متن ساده بوده، نثر او نسبتاً پخته است و مانند نثر برخی تواریخ، ساده صرف و فنی دشوار نمی باشد بلکه یک حالت بینابین دارد

چهارمین اثر مهم از تواریخ این دوره تاریخ ظفره تألیف گردهاری لال احق است که در سال 1185 هـ ق به اتمام رسیده و از لفظ ظفره«  همین سال 1185 هـ ق بر می آید . نسخه خطی آن به شماره 326 فن تاریخ در کتابخانه سالار جنگ موجود است که اساس آن بر دو باب مشتمل است

باب اول متضمن احوال سلاطین قطب شاهیه و بنای ولکنده و حیدرآباد است که با ذکر جلوس سلطان قلی قطب شاه و ذکر سلسله نسب او شروع می شود و باب دوم مشعر بر ذکر پادشاهان جغتائیه و کیفیت رئیسان حیدرآباد می باشد

این کتاب علاوه بر موارد ذکر شده در بر برگیرنده تاریخ امپراطوران مغول از اورنگ زیب تا شاه عالم دوم و همچنین تاریخ دوران حکومت آصفجاهیان در حیدرآباد را نیز می باشد. با اینکه کتاب حجم کمی دارد و شامل 79 ورق 17 سطری به اندازه 23/8×13/1 سانتیمتر می باشد ولی دارای اطلاعات با ارزشی است زیرا نویسنده در آن علاوه بر تشریح وقایع سیاسی به توصیف بناها و یادگارهای مختلف تاریخی بنیاد نهاده شده توسط سلاطین گولکنده و پادشاهان سلسلة نظام در حیدرآباد نیز همت گمارده است. با ارزش ترین اطلاعات موجود در کتاب مربوط به شرح وضعیت درآمدها و هزینه های دولتی در دوران سلطنت سلطان ابو الحسن قطب شاه میباشد.  درآمدهای حاصله در آن عهد شامل درآمد دوایر و بخش های مختلف دولتی و هدایای راجه های هند و می باشد که آن مخارج توسط سران بخشها و دوایر حکومتی تأمین اعتبار می گردیده است.