کتاب حدیقة السلاطین

دکتر ابو القاسم رادفر

دیگر از مآخذ مهم تاریخی این دوران کتاب حدیقة السلاطین است که توسط میرزا نظام الدین احمد فرزند عبدالله صاعدی شیرازی به رشته نگارش در آمده است. البته در نوشته های معاصر مطلبی در خصوص زندگانی وی نیامده است، اما با مطالعه این کتاب درخواهیم یافت که او در زمان سلطنت عبدالله قطب شاه در گولکنده حضور داشته و وابسته به خاندان علامه ابن خاتون * پیشوای سلطنت فوت 1059 هـ ق( بوده است. در کتاب حدیقة السلاطین جزئیات مربوط به دوران سلطنت عبد الله قطب شاه تا پایان سال 1035 هـ ق / 6261-5261م تشریح گردیده است

این مجموعه شامل یک دیباچه و یک مقدمه به قلم نویسنده میباشد. مؤلف در مقدمه کتاب توضیح داده که آن را به درخواست علامه ابن خاتون نوشته است. 12 همچنین اهمیت فوق العاده حدیقة السلاطین از آن جهت است که نویسنده خود از شاهدان عینی وقایع بوده است

نویسنده در این کتاب ادعا نموده که وقایع ثبت شده معتبر و مستند می باشد و در پی آن، دیگر سوابق موجود و متناقض با آنها را باطل اعلام می نماید. این کتاب منبع فوق العاده ارزشمندی به شمار می آید زیرا مؤلف علاوه بر حوادث سیاسی وقایع مذهبی و اجتماعی را نیز مورد بررسی و جستجو قرار داده است. مراسم مذهبی همچون محرم و میلاد النبی )ص( را با ذکر جزئیات دقیق شرح داده است. حتی فصلی را تحت عنوان: ذکر ماتم و تعزیه داشتن شهادت حضرت سید الشهدا علیه التحیه و الثنا جداگانه در خصوص محرم آورده است که تنها منبع اطلاعاتی در این زمینه محسوب می شود

بنابراین کتاب مورد نظر به عنوان مهمترین مرجع برای مطالعه وضعیت اجتماعی - مذهبی مردم در زمان سلاطین قطب شاهی محسوب می گردد.

اثر دیگر کتاب حدائق السلاطین فی کلام الخـواقین تألیف على بن طیفور بن محمد البسطامی است که در دوران سلطنت عبدالله قطب شاه همراه با پدرش ملا طیفور بسطامی و دو برادرش به نام های زین العابدین و ابراهیم از ایران به گولکنده پایتخت قطب شاهیان آمده بودند. وی در حدود 1030 هـ ق در بسطام دیده به جهان گشود و علوم متداوله را نزد پدر که اهل علم بود فراگرفت و سپس از محضر استادانی چون شیخ رضی الدین حسینی تفرشی و علامه ابن خاتون کسب فیض کرد. از او آثار مهمی به جا مانده که گنج نامه در حل لغات شاهنامه و حدائق السلاطین از مشهورترین آنها می باشد. حدائق السلاطین آخرین تألیف اوست.

این کتاب در سال 1092 هـ ق / 1861م تألیف شده است. این اثر از نظر محتوا می تواند به عنوان دایرة المعارفی متشکل از تاریخ و شرح حال افراد مورد استفاده قرار گیرد

کتاب شامل یک مقدمه و سه »حدیقه یا فصل است. هر حدیقه نیز به بخش های کوچک تری به نام »طبقات تقسیم شده و سرانجام با یک باب خاتمه می یابد

حدیقة اول در ارتباط با فرمانروایان دوره اسلامی تا سال سیام هـ ق / 651م می باشد. حدیقه دوم در خصوص تنی چند از سلاطین مسلمان در داخل و خارج از هند است که البته شامل بعضی از سلسله های پادشاهی دکن مانند بهمنیان عادل شاهیان و قطب شاهیان نیز می شود

حدیقة سوم در خصوص وزرای برجسته و مهم سلسله هایی است که در حدیقه دوم توصیف شده اند.

البته نویسنده در این کتاب از کلیه حکام سلسله پادشاهان قطب شاهی سخن نگفته، بلکه از میان آنها به چند تن از فرمانروایان این سلسله، از جمله جمشید قطب شاه، محمد قطب شاه و محمد قلی قطب شاه بسنده کرده و به تشریح وقایع و اوضاع و احوال آنان به صورتی کوتاه و سطحی پرداخته است. نویسنده در پایان زندگینامه سلاطین نامبرده گزیده ای از اشعار آنان را نیز ذکر نموده است.

یکی از ویژگی های مهم این کتاب که بسیار بارز و آشکار میباشد این است که مؤلف در اثر خود اسنادی واقعی و رسمی را ارائه کرده که صحت این مطلب از مقایسه محتوای این اسناد با دیگر مآخذ به دست می آید.

پروفسور شریف النساء انصاری رئیس اسبق بخش فارسی دانشگاه عثمانیة حیدرآباد بخش هایی از کتاب تیموریه گورکانیه هند، صفویه، بهمنیه و قطب شاهیه و غیره را به جهت ااهمیت تاریخی که داشته بر اساس همان نسخه منحصر به فرد کتابخانه سالار جنگ انتخاب کرده و به چاپ رسانده است. البته در این انتخاب مؤلف بیشتر به مبادی تاریخ، اخلاق و ادبیات توجه داشته و ضمن آوردن شرح حال نویسندگان و شاعران و فرمانروایان، در تبیین محیط فرهنگی و اجتماعی و رویدادهای تاریخی آن دوره کوشیده است... منابع مورد استفاده علی بن طیفور در تألیف کتاب خود آثاری چون: حبیب السیر، تاریخ المعجم فی ملوک المعجم، عالم آرای عباسی، تاریخ بهمنیه، تاریخ قطب شاهیه، لب التواریخ، دستورالوزراء، تحفه سامی، تذکره هفت اقلیم، تذکره دولتشاهی بوده است.