عهدنامه مجمل

دکتر غلامحسین زرگری نژاد

چون تفصیل شروط و توضیح و تعیین مقاصد جانبین موقوف می بود و مکالمات گوناگون و مجالس متعدده عجاله الوقت این وثیقه میمونه که عهدنامه مجملست مرقوم می گردد تا کاخ دوستی و اتحاد را بنیادی متین باشد و مکنونات ضمایر جانبین گردد و قرار این است که من بعد عهدنامه مفصلی مشتمل بر جمیع مقاصد و حاکی تمامی شرایط و ضوابط مرقوم و بخط و مهر وکلای اجلای ثلاثه مختوم گردد و مدار یک جهتی دولتین بر آن باشد.

ملاحظه می شود که عبارات بالا آشکارا بر شتاب طرفین معاهده بر امضای عهدنامه ای میان ایران و انگلیس دارد. با عنایت به همین واقعیت در صورتی که تهیه متن معاهده ای مجمل و نه مفصل و قطعی از سوی طرفین موجه باشد، طبعاً باید آنان در امضای نهایی عهدنامه نیز شتاب می داشتند و به سرعت در اندیشه فراهم کردن مقدمات آن بر می آمدند. افزون بر این باید هم آقای جونز و هم میرزا ابوالحسن خان، شتاب شایسته ای در تعیین جایگاه جونز در لندن و رساندن متن عهدنامه مجمل به نظر مقامات وزارت خارجه انگلیس نشان می دادند، اما حقیقت این است که به خلاف میرزا ابو الحسن خان که در ظاهر برای رفت و برگشت خویش عجله نشان می داد و مدعی بود که در صورت تأخیر در انجام مأموریت خود، سرش را از دست خواهد داد، جیمز موریه طبعاً به پیروی از تعلیمات جونز(، هیچ شتابی برای تعیین تکلیف بحران پدید آمده در ایران و رفع سریع خدشه وارد شده بر جایگاه و شخصیت سفیر انگلیس، با انجام سریع مأموریت خویش نداشت.

به گواهی منابع و اسناد موجود، هیأت اعزامی به لندن پس از ترک تهران، گاه پیاده و گاه سوار، بدون نشان دادن کمترین شتاب در فاصله 15 روز در 7 ربیع الثانی 22)1224 مه (1809 به تبریز رسیدند در آنجا نیز با همان آهنگ بطئی در گذر از منازل، راه خود را به سوی عثمانی ادامه دادند.

خلاصه کنیم؛ این هیأت که على القاعده باید در زمان کوتاهی خود را به لندن می رساند و با شتاب مراجعت می کرد، تا هم تکلیف موقعیت سفیر تحقیر شده را معلوم بدارد، هم تکلیف عهدنامه مجمل و وعده های نظامی و مالی جونز به ایران را معلوم کند، پس از حدود 6 ماه در 17 شوال نوامبر 25)1224 وارد (1809 بندر پلیموت شد

در پلیموت نیز چند روزی از وقت هیأت صرف دیدار از کارخانه های این شهر شد. آنان سرانجام در 25 شوال پلیموت را به قصد لندن ترک کردند و یک روز بعد وارد پایتخت انگلستان شدند

طبعاً در لندن، نخستین موضوع باید معطوف بر رسیدگی به مسأله اصلی مأموریت میرزا ابوالحسن خان می گشت اما مقامات وزارت خارجه انگلستان، ابتدا بر سر مقام و منصب ایلچی ایران بگو مگوهایی را آغاز کردند. برخی مدعی بودند که جونز در نامه خویش میرزا ابوالحسن خان را چاپار نامیده است نه سفیر حال آنکه عده ای عقیده داشتند که او سفیر پادشاه ایران است. این اختلاف توسط ایلچی ایران و از طریق نشان دادن استوار نامه خویش که برای پادشاه انگلستان همراه داشت حل شد.

در تاریخ ذیقعده 1224 دسامبر (1809 در حالی که در حدود یک ماه تمام اوقات ایلچی صرف امور پراکنده تشریفاتی میشد و او اصرار داشت تا هر چه زودتر به حضور پادشاه انگلستان برسد و تکلیف مأموریت خود را روشن سازد، به خلاف معمول و عرف سیاسی، وزیر خارجه انگلستان لرد ولزلی در محل اقامت ایلچی به دیدار او شتافت تا چنانکه ادعا شده است، با این اقدام، از اصرار وی برای دیدار سریع با پادشاه انگلیس و احساس بلا تکلیفیش بکاهد.