ظل السلطان در جبهة مشروطه خواهان

دکتر محمد باقر وثوقی

ظل السلطان که در جریان نهضت مشروطیت بنا به منافع شخصی در جبهة مشروطه خواهان قرار گرفته بود فرصت مناسبی یافت تا قدرت و صلابت خود را در صحنه سیاسی فارس به نفع مشروطه خواهان و علیه فرزندان قوام الملک به کار گیرد. حاکم جدید فارس بلافاصله تهران را به قصد شیراز ترک گفت و روز جمعه هفدهم ماه ربیع الثانی 1326 هجری با استقبال با شکوه مشروطه خواهان وارد شیراز شد. 

روزنامه اخوت شیراز در نخستین شماره خود طی مقاله ای شیوا و مفصل با عنوان ورود مرکب فیروزی کوکب مسعودی گزارش ورود والی فارس را به چاپ رسانیده است. نخستین اقدام او برچیدن کلیه سنگرهای موجود در شهر و ممنوعیت حمل اسلحه بود. حاکم فارس با احضار فوری فرزندان قوام الملک از آنان خواستار معرفی و تحویل عاملان جنایت گردید. در بیست و چهارم همان ماه ظل السلطان« دستور تشکیل انجمن ایالتی برای رسیدگی به جریان قتل سادات را صادر نمود. مهمترین اقدام شاهزاده قاجاری حمایت از تشکیل انجمن ایالتی فارس است

تشکیل انجمن ایالتی فارس در ماه ربیع الثانی سال 1326 هجری در شیراز یکی از رویدادها و دست آوردهای مهم نهضت مشروطیت در جنوب ایران بود. این انجمن به خواست احزاب و دسته های سیاسی شیراز و با حمایت قاطع مسعود میرزا ضل السلطان« آغاز به کار کرد. نخستین جلسه رسمی این انجمن در 22 ماه ربیع الثانی تشکیل شد و حاج علی وکیل لاری به عنوان نماینده »آیت الله لاری« و انجمن انصار« در جلسات شرکت مؤثر داشت. 18 از شواهد امر بر می آید که هر یک از انجمنهای فعال در شیراز نماینده ای جهت شرکت در این انجمن معرفی نموده است. در نخستین جلسه انجمن ایالتی هدف اصلی تشکیل آن از زبان یکی از اعضاء بیان شده است. »حاج سید محمد علی یکی از نمایندگان در این مورد میگوید:

حضرت اقدس والا امر فرموده اند که چون عدلیه هنوز مرتب نشده است انجمن ایالتی به منزله عدلیه است و باید رسیدگی به امورات ملت خاصه در مسأله قتل مرحوم آقا شیخ محمد باقر و حاج سید احمد بنماید و جناب آقا میرزا فضل الله خان مستوفی را هم از طرف ایالت کبری به جهة )به جهت نمایندگی در انجمن ایالتی منتخب و مشخص فرموده اند

بر این اساس انجمن ایالتی فارس به عنوان نخستین عدالتخانه مشروطیت در شیراز به یکی از خونین ترین حوادث آن دوره رسیدگی میکرد و نحوه تصمیم گیری آن براساس موازین شورایی و با اتکاء به آراء اکثریت بوده است. نمایندگانی از انجمن ها در این جلسات حضور فعال داشته اند، معروف ترین انجمنهای فارس در این دوره شامل انجمن اسلامی، انجمن اخوت، انجمن محمدی، انجمن تجارت انجمن انصار انجمن تعصب است و علاوه بر نمایندگان مذکور فرزندان و وراث مقتولین نیز در جلسات شرکت می کردند.

صورت جلسات مذاکرات انجمن ایالتی« در روزنامه »اخوت شیراز ثبت شده و سندی منحصر از یک د دوره تاریخی در اختیار محققین قرار داده است. بر اساس مندرجات اخوت شیراز می توان دریافت که صورت مذاکرات انجمن بنا به پیشنهادها و مکاتباتی صورت می پذیرفت که معمولاً به شکل شکواییه به دست اعضاء می رسید. موضوعات در جلسه علنی مورد بحث قرار می گرفت و تصمیم نهایی با نظر اکثریت اعضاء اخذ می شود. مهم ترین دستور کار جلسات انجمن موضوع قتل سادات شیراز بود که چندین جلسه از مذاکرات را به خود اختصاص داده است. حکم آیت الله لاری در مورد قصاص قاتلین و محکومیت پسران قوام در نهایت مورد پذیرش اکثریت اعضاء واقع شده در بخشی از مذاکرات مجلس در این مورد ایالتی آمده است

استنطاق آدمهای قوام نه مطابق شرع است نه عرف نه پیغمبران چنین امری فرموده اند استنطاق در امر مجهول است نه چنین امری که در روز روشن واقع شده است در حضور عامه مردم اگر شما قصاص نمی کنید مرقوم بفرمایی خود ملت قصاص خواهد کرد. باید مطابق احکام حجج اسلام رفتار شود چگونه است که نصرالدوله و سالارالسلطان جمعی از ملت را حکم به کشتن دهند و حالا می خواهند به فرنگستان بروند مانع ندارند اگر یک نفر آدم بی پول از ملت یک آدم کشته بود باید قصاص شود«. استشهاد خوانده شد مشعر بر اینکه خدمت علما و سادات و ملت فارس استدعا شده بود که اطلاع خود را مرقوم فرمایند. جناب آقای سید علی کازرونی مجتهد مرقوم فرموده بودند و اشریعتا الى الله المشتکی والی رسوله... جناب حاجی سید عبدالحسین لاری حجة الاسلام مرقوم فرموده اند: پسران قوام به تلافی خون عثمان مشروطه خواهان را میکشند حکم شرعی این است که اموال ایشان ضبط و حرف امور دولت و ملت شود.