اسماعیل بنیانگذار سلسله سامانی

دکتر عبد الرسول خیراندیش

اسماعیل بنیانگذار سلسله سامانی پسر اوست که در منطقه مرزی فرغانه به دنیا آمد. او در هنگامی که برادرش نصر حکمران سمرقند بود و بخارا در پی هجوم حسین بن طاهر از خوارزم در آتش جنگ و جدال می سوخت به امارت بخارا رسید. در این کار عبدالله پسر خواجه ابو حفص کبیر که شخصی عالم و مبارز بود نقش مهمی داشت. 20 اصولاً بخارا به دلیل وضعیت جغرافیایی خاص خود که مستقیماً به بیابان های ترک نشین منتهی می شد همواره نقطه ای مرزی محسوب می شد. دیوارهای گسترده و طولانی، رباط های بسیار و تعداد فراوان غازیان آن را از نظر دفاعی قابل توجه می ساخت

استقرار امیر اسماعیل در بخارا در سال 260ه بود و چون منشور خلیفه خطاب به نصر بن احمد در مورد حکومت ماوراء النهر و نواحی شرقی رسید، اقتدار یعقوب لیث بر این نواحی از بین رفت اما چون امیر اسماعیل نتوانست مالیات بخارا را به دلیل جدالهای دائمی بپردازد امیر نصر با او به جنگ آمد. در این جدال ابو الاشعث فرمانروای فرغانه و ابو یوسف فرمانروای چاچ برادر نصر به همراهی ترکان اسپیجاب به یاری او علیه اسماعیل آمده بودند که این خود بار دیگر موقعیت مرزبانی سامانیان را بازگو می کند. حتی در ادامه جدال، امیر نصر از پسر خود احمد خواست که غازیان سعد را به کمک بخواهد. 

در این هنگام امیر خراسان رافع بن هر ثمه بود و این نشان می دهد که امارت سامانیان در این زمان فقط مرزداری بوده است. باری جدال نهایی میان اسماعیل و نصر در سال 275ه رخ داد و طی آن غازیان فرغانه به فرماندهی ابو الاشعث و غازیان بخارا به فرماندهی امیر اسماعیل رو در روی هم قرار گرفتند. نتیجه آن پیروزی اسماعیل بود. پس از این پیروزی احمد بن نصر که فرمانروای سمرقند بود به جهاد در مرزها مشغول شد و امیر اسماعیل خود به مرز طراز رفت (280) و بسیار رنج دید و به آخر امیر طراز بیرون آمد و اسلام آورد با بسیار دهقانان و طراز گشاده شد و کلیسای بزرگ را مسجد جامع کردند به نام امیرالمؤمنین معتضد بالله خطبه خواندند.« امیر اسماعیل پس از هشت سال جدال در ثغر طراز به بخارا بازگشت و این هنگام عمر و لیث صفاری قدرت یافته بود. چون او امیر اسماعیل را به اطاعت خواند اسماعیل سرباز زد و خود را فرمانروایی مستقل شناخت

طبری می نویسد: در آستانه جنگ بلخ میان عمرو لیث و امیر اسماعیل سامانی(، امیر اسماعیل به عمر و لیث چنین نوشت تو جهانی پهناور به دست داری. تنها ماوراء النهر به دست من است و من در یک مرز هستم به آنچه در دست توست قانع باش و مرا بگذار در این مرز مقیم باشم، اما عمر ولیث نپذیرفت و کار به جنگ بلخ منتهی شد. در این جنگ سی هزار نفر جنگجو از مرز فرغانه و ترکستان به یاری اسماعیل آمدند پیروزی از آن اسماعیل شد 288) ه(. در حقیقت گام نهایی سامانیان برای دستیابی بر حکمرانی خراسان بزرگ به وسیله نیروهای مرزدار آنان برداشته شد. هز چند پیش از آن خلیفه عباسی منشور فرمانروایی بر مرزهای شمال شرقی ایران در ماوراء النهر را برای او نوشته بود

پی نوشتها

-1 فرای ریچارد، عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمه مسعود رجب نیا، انتشارات سروش تهران، چاپ

سوم، 1375، ص 24.

- ابن خرداد به مسالک و ممالک ترجمه سعید خاکرند، با مقدمه آندره میکل موسسه مطالعات و

انتشارات تاریخی، میراث ملل، تهران 1371، ص 34.

بلعمی، ابو علی محمد بن محمد، تاریخ بلعمی، به تصحیح مح محمد تقی بهار دانشگاه تهران، تهران، 1341،

 ص 876877

ابن حوقل، صورة الأرض، ترجمه دکتر جعفر شمار، انتشارات امیر کبیر، تهران، 1366، ص 205.

- مؤلف ناشناس، حدود العالم، مقدمه بار تولد، تعلیقات مینورسکی، ترجمه میر حسین شاه، به کوشش مریم

میر احمدی و غلامرضا ورهرام، دانشگاه الزهرا، تهران، 1372،ص 333.

6- مقدسی، ابو عبدالله محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، شرکت

مؤلفان و مترجمان ایران، تهران، 1361، ج 2، ص 410.

ابن حوقل پیشین، ص 232.

جیهانی، اشکال العالم، ترجمه علی بن عبد السلام کاتب با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، شرکت به

نشر، تهران، 1368، ص 190

ابن حوقل، همانجا.

-10 اصطخری، ابو اسحق ابراهیم، مسالک و ممالک تصحیح ایرج افشار، شرکت انتشارات علمی و

فرهنگی، تهران، چاپ سوم، 1368،ص 253.

11 - نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر احمد بن محمد بن نصر القباوى،

تلخیص محمد بن زفربن عمر تصحیح مدرس رضوی، انتشارات طوس، تهران، 1363، ص 120.

-12 جیهانی پیشین، ص 180.

13 - نرشخی، پیشین، ص 81 و گردیزی، زین الاخبار، تصحیح عبدالحی حبیبی دنیای کتاب، تهران،

1393، ص 320 و 322.

-14 همانجا، ص 81

15- یاقوت حموی، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، 1379 هـ/ 1957 م. ج 3، ص 10

16- جوزجانی، منهاج سراج، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی انتشارات دنیای کتاب تهران

1363،ص 201.

-17 همان، ص 202.

-18 همان، ص 203.

-19 نر شخی پیشین، ص 106.

-20 همان، ص 109-106.

-21 همان، ص 113.

-22 همان، ص 114

-23 همان، ص 116.

-24 همان، ص 118

25 همان، ص 120

26- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، انتشارات اساطیر، تهران، 1362، ش ج 15،ص 9701

27- همان، ص 122.

28- مؤلف مجهول، تاریخ سیستان، تصحیح محمد تقی بهار، انتشارات کلاله خاور، تهران، 1314، ص