دعوت انجمن اسلامی از سید

دکتر محمد باقر وثوقی

دعوت انجمن اسلامی از سید فرصت جدیدی برای او و یارانش را فراهم آورد تا بتواند نهضت ضد ظلم خود را به دیگر نواحی فارس گسترش دهد. سید به دعوت انقلابیون شیراز پاسخ مثبت داد و با تدارک نیروی ده هزار نفری از چریک های عشایری و شبه عشایری جنوب فارس به طرف شیراز حرکت کرد. 

نیروهای نظامی همراه او از عشایر دولخانی کوهستانی بیخه ای بیرمی اشکنائی و شرفوئی و تفنگچیان لاری تشکیل می شود. ورود او و یارانش به شیراز با هیاهوی بسیار و استقبال فراوان روبرو شد. یک شاهد عینی در این باره می نویسد

روز ورود سید به شیراز در شهر هیجانی به پا بود مردم دس دسته دسته هم برای تجلیل از پیشوای با آوازه هم برای طرفیت او با قوامی ها و این که حالا به کمک مشروطه خواهان آمده برای استقبال خود را آماده نموده و در دروازه سعدی که سید و همراهان از آن راه وارد می شدند اجتماع کردند. سید بر الاغی سوار بود تحت الحنگی اندوخته و عمامه سیاهی بر سر داشت. از حیث قیافه ظاهری دارای قامتی متوسط چهره ای گند می بلکه مایل به تیرگی و محاسن معمولی داشت از هیکل و قیافه سید چیزی که جلب توجه میکرد چشمان او بود.

 بعدها در نماز جماعت و در بلوای شاهچراغ که آنهم داستانی دارد شخصاً و مکرر در مکرر او را دیدم که چشمان وی جذابیت و گیرندگی خاصی داشت و روی هم رفته در تأثیر چشمان سید جمال الدین افغانی آنچه خوانده بودم در دو چشم سید دیدم. من تا آن روز آخوند تفنگی و عمامه به سر ندیده بودم روز ورود سید به شیراز آخوندهای تفنگی عمامه های بزرگ و سینه خود را بر سر تخت الحنگ انداخته عباهای سفید نازک چقه« به دوش، یک قطار فشنگ به کمر بسته و تفنگ های پنج تیر خود را مهیای نشانه گیری و تیراندازی کرده بودند. رئیس ملازمین که اسب سفید او دنبال الاغ سید بود اسمش شیخ زکریا و برادرش شیخ عبدالحسین بود. کلیه اهالی سرکوه از مجاهدین و فدائیان سید به شمار می رفتند

غیر از تیپ آخوند و عمامه به سر دو سه نفر کا کا سپاه در رکاب سید بودند که می گفتند در شب تاریک پای مور را با تیر می زنند و تیرشان خطا نمی کند

سید و یارانش بلافاصله پس از ورود به شیراز در منزل یکی از تجار لاری ساکن شدند و نخستین نماز جماعت با حضور جمع کثیری از همراهان برگزار گردید. حضور او در شیراز توازن قوا را به نفع مشروطه خواهان به هم زد و انقلابیون را برای رویارویی مستقیم با قوام الملک شیرازی و نیروهای مستبد آماده تر ساخت. با استقرار نیروهای »سید« در شیراز صف آرایی مشروطه خواهان و مستبدین آغاز شد و هر دو طرف حداکثر توان خود را برای یک رویارویی جدی و خصمانه به کار گرفتند. »سید« برای حفظ انضباط جمعی و به هدف منظم کردن تشکیلات نظامی و سیاسی خود در نخستین اقدام به تأسیس انجمنی جدید با نام انصار مبادرت نمود. تشکیل این انجمن و تدوین اساسنامه آن با حمایت جدی انجمن اسلامی شیراز و انقلابیون همراه شد

در همان حال محمد رضا خان قوام الملک شیرازی با وساطت بعضی از علماء به ویژه با همکاری نزدیک آیت الله شیخ فضل الله نوری توانست رضایت مجلس را برای بازگشت به شیراز فراهم آورد. بازگشت محمد رضا خان قوام الملک از تهران به شیراز موجب نارضایتی شدید انقلابیون را فراهم آورد. شایعه بازگشت محمد رضا خان قوام الملک به شیراز، تحصن مشروطه خواهان شیراز به حمایت از او و دسته بندی روحانیون به دو گروه مشروعه خواه و مشروطه خواه زمینه را برای رویارویی کامل با نیروهای فارس فراهم آورد. دعوت انجمن اسلامی از »آیت الله لاری و ورود او به شیراز از جناح بندی قدرت را کامل نمود. گزارش های موجود حاکی از آن است که یکی از سران مشروطه خواه شیراز به نام معتمد دیوان کواری از »آیت الله لاری دعوت کرده است. این این گزارش ها نمی تواند صحت داشته باشد چون که معتمد دیوان کواری آشنایی چندانی با »سید« نداشته است هر چند به عناوین پیشکاری مسافرتی به لارستان داشته است. اسناد موجود به صراحت از دعوت انجمن اسلامی شیراز حکایت دارد. در متن تلگرافی از انجمن اسلامی خطاب به مستشار الدوله آمده است:

با رشوه پسران قوام بعضی از عالم نمایان از قبیل امام جمعه که سالهای سال است صوره از اهل علم و باطن نوکر دولت و خورنده مال ایتام ملت مظلوم است و عالم زاده جاهل بی سواد یعنی سید محمد فالی را ضایع کرده بود، میرزا ابراهیم محلاتی که حجة الاسلام مستبدین است و مشروطه را مخالف ریاست خود می داند و همیشه سراً مخالفت داشت ولی از ترس انجمن اسلامی جرأت اظهار نداشت در این موقع آشکارا بنای مخالفت را با اساس مشروطه گذارده و ملت مظلوم مجبور شد از حضرت مستطاب حجة الاسلام حاج سید عبد الحسین لاری دامت برکاته که از علمای معروف و رساله علمیه ایشان در عتبات معمول به است استدعا نماید که به شیراز تشریف آورده و از مشروطه خواهان حمایت فرماید، ایشان هم بر حسب وظیفه شرعیه خودشان تشریف فرمای شیراز شده این فقره اسباب حسد این چند نفر عالم نمای بی انصاف که جز حمایت قوام الملک کاری ندارند شد و اسباب بلوا را فراهم کردند

سید که با دعوت انجمن اسلامی به شیراز آمده بود بلافاصله پس از ورود انجمنی به نام و از مشروطه انصار« تأسیس نمود. این انجمن از کلیه مهاجرین لارستانی و جنوب فارس خواهان آن نواحی تشکیل شده بود. 54 ورود »سید« به شیراز و شرکت مؤثر او در تحولات فارس برای نخستین بار در مذاکرات روز نهم رمضان سال 1325 هجری شورای ملی انعکاس یافت. در جلسه مذکور میرزا ابوالحسن خان طی نطقی اعلام نمود که :

در شیراز حاج سید عبدالحسین لاری با دو هزار نفر چریک حرکت کرده و اغتشاش میکند و جمعی دیگر میگویند که چرا پسر قوام را حبس کرده اند

در مذاکرات یکماهه مجلس مباحث موافق و مخالفی در مورد »سید مطرح گردید. در شیراز نیز مستبدین بیکار ننشستند و برای نخستین بار در صدد ترور او برآمدند. نقشه قتل سید با هوشیاری محافظین او خنثی گردید. اعضای انجمن انصار« در اعتراض به این اقدام در صحن شاهچراغ متحصن شدند.

نظام السلطنه مافی والی فارس که امکان مقابله با این حوادث را نداشت در روز هفتم رمضان سال 1325 هجری از مقام خود استعفا داده و بلافاصله به طرف اصفهان حرکت کرد. دو دو روز بعد امام جمعه شیراز که مایل نبود سید لاری« در مسجد نماز جماعت به جای آورد پیشدستی کرده برای ادای نماز به مسجد نو رفت تفنگچیان لاری و کواری مسجد را محاصره کردند. درگیری بین نیروهای حامی امام جمعه و سید لاری آغاز شد و به مدت چند روز ادامه یافت. 90 هر دو طرف برای تصرف تلگرافخانه به حمله نظامی دست زدند. نیروهای قوام الملک توانستند پیش از نیروهای مشروطه خواه در تلگرافخانه شیراز مستقر شوند. درگیری تمام عیاری بین نیروهای »سید« و »قوام الملک به وقوع پیوست »سید« در یک  نیروهای مستبدین در نامه شخصی تعداد نیروهای خود را پنج هزار تن ذکر کرده است. هنگام استقرار خود در تلگرافخانه تلگراف های متعددی به شکایت از معتمد دیوان کواری« و نصیر الملک مخابره نمودند. 133 انجمن ایالتی فارس نیز به حمایت از مشروطه خواهان وارد صحنه شد و سیل تلگرافها به تهران سرازیر شد