ملاقات میرزا ابو الحسن خان با نخست وزیر اسپنسر پرسیوال

دکتر غلامحسین زرگری نژاد

میرزا ابو الحسن خان در 6 ذیقعده (13)1224 دسامبر (1809 نیز افتخار ملاقات با نخست وزیر انگلستان آقای اسپنسر پرسیوال را یافت. ایلچی در این ملاقات از نخست وزیر برای تأخیر در ملاقات با پادشاه انگلستان گله کرد. او به درستی مدعی شد که از سوی شاه ایران روز فرصت اقامت در لندن را دارد. این در حالی بود که بیماری پادشاه انگلستان بهانه تأخیر دیدار ایلچی دربار قاجار با پادشاه انگلیس عنوان می شد. 35 وانگهی نخست وزیر انگلیس مدعی بود که سنت باریابی سفرا در انگلستان چنان نیست که سفرا در همان روزهای نخست ورود به حضور پادشاه بار یابند. با این حال واقعیت دیگر نیز آن بود که ایلچی ایران از زمان ورود تا هنگامی که سرانجام توانست در 23 صفر 30)1225 مارس (1810به ملاقات پادشاه انگلیس نائل آید و . صحت ادعای جونز را دریابد، حدود 4 ماه در لندن سرگردان ماند.

مقامات انگلیسی برای آنکه سفیر دربار ایران همراهی های لازم را با آنان به عمل آورد و آن همه معطلی را به دست فراموشی سپارد، همه گونه اسباب راحتی او را فراهم کردند. باز کردن باب معاشرت با زنان متعدد = شرکت در مهمانی های گوناگون و سرانجام تعیین مقرری مادام العمر برای او از جمله این اقدامات بود. جالب است توجه کنیم که به موجب تصویبنامه رسمی پراخت مقرری سالیانه به میرزا ابوالحسن خان به عهده کمپانی هند شرقی گذاشته شد و اولیای کمپانی نیز بر خلاف موضعی که در برابر مخارج سفارت جونز اتخاذ کرده بودند، بدون هیچ عذر و بهانه ای جدی آن را پذیرفتند. تنها شرطی که برای وی قرار دادند این بود.

این مقرری مادامی که شما در حفظ روابط دوستانه بریتانیای کبیر و ایران به سفیر کبیر بریتانیا مساعدت نمایید«، منظماً پرداخت خواهد شد.

پس از دیدار میرزا ابوالحسن خان با پادشاه انگلیس و تائید سفارت جونز و تعیین سرگور اوزلی به عنوان سفیر جدید، تشریفات مربوط به بازگشت سفیر ایران باز هم با کندی تمام انجام شد. سرگوراوزلی که اینک مقرر شده بود تا همراه ایلچی ایران روانه تهران گردد، به مدت چند ماه میرزا ابوالحسن خان را برای خرید هدایای مناسب جهت شاه و درباریان و شرکت در مجالس مختلف و بازدید از اماکن دیدنی لندن معطل کرد. از جمله می توان در این مدت از دیدار ایلچی از قشون انگلیس، شرکت در ضیافت شهردار لندن دیدار از پارلمان و برج لندن و کلیسای سن پال شرکت در مهمانی بالماسکه شرکت در مراسم جشن تولد پادشاه انگلیس و همچنین شرکت در جلسات فراماسونری نام برد. این دوران نیز حدود 4 ماه به طول انجامید.

در 13 جمادی الاخرى 1225 16) ژوئیه (1810 سرانجام میرزا ابوالحسن خان و سرگور اوزلی و هیأت همراه از طریق بندر پر تسموت عازم هند شدند تا خود را به ایران برسانند.

اگر مطابق قرائت رایج روند قضایا را طبیعی بشماریم لابد باید قبول کنیم که در این سفر دریایی به دلیل گرفتار شدن کشتی در طوفان اوزلی و ایلچی و همراهان آنان، به طور اتفاقی به بندری در کشور برزیل در آمریکای جنوبی رسیدند و پس از آن راه مراجعت به هند را پیش گرفتند تا سرانجام در 25 ذیحجه 1225 11) ژانویه (1811) به بمبئی رسیدند و در 5 محرم 1226 30) ژانویه (1811 بعد از 18 روز توقف در بمبئی به طرف بوشهر حرکت کردند. اوزلی و همراهانش در 5 صفر 1226 1) مارس (1811 وارد بوشهر شدند. آنان مدت 22 روز نیز در این شهر به دلیل نرسیدن مهمانداری که از سوی شاه تعیین شده بود، توقف کردند. در روز 2 ربیع الأول 1226 27) مارس (1811 هیأت از بوشهر روانه شیراز شد و در 14 ربیع الثانی 1226 (8) آوریل (1811 به این شهر رسید و از آنجایی که همسر آقای اوزلی سفیر انگلستان باردار بود، بنابراین آنان برای وضع حمل همسر آقای اوزلی مجبور به توقف در شیراز شدند.

هیأت مزبور در 23 شوال 1226 (9) نوامبر (1811 وارد تهران شد و به این ترتیب مأموریت میرزا ابوالحسن خان که قرار بود با سرعت تمام انجام شود و حدود دو سال و نیم به طول انجامید، خاتمه یافت. کمی بعد آقای اوزلی که باز هم مأموریت داشت تا همانند جونز عهدنامه ای قطعی با ایران منعقد نکند و مدتی دیگر دربار قاجار را برای قطعیت دادن به عهد نامه بازی دهد، به امضای عهدنامه مفصل در 29 صفر 1227 14) مارس (1812 پرداخت و از آن پس تلاش وسیع خود را برای سوق دادن دربار ایران به اعطای امتیاز به روسها آغاز کرد. در هنگام حضور اوزلی در ایران جایگاه روسیه برای انگلیسی ها کاملا روشن بود. آنان درگیر نبرد با فرانسه بودند و شایسته هرگونه حمایت؛ چه از کیسه ایران چه از کیسه کمپانی و دولت انگلستان در این زمان گویی عصر دعواهای کمپانی با دولت انگلیس به سر آمده بود! در کلامی کوتاه، می توان گفت که نمایشنامه دعوای لرد مینتو با جونز و مأموریت میرزا ابوالحسن خان و موریه به انگلستان و تطویل دوره سرگردانی ایلچی در لندن و سرانجام ماجرای رسیدن کشتی او و همراهانش به سواحل آمریکا بر اثر گرفتار شدن در طوفان و سفر دو و نیم ساله ایلچی شیرازی و ... افزون بر قرائت رایج بر بنیاد سیاست صبر و انتظار انگلیس در برابر رابطه نهایی الکساندر و ناپلئون نیز قابل قرائت است. قرائت نخست قرائت دیپلماتیک این نمایشنامه است و قرائتی انگلیسی و قرائت دوم قرائتی است مبتنی بر واقعیت تاریخی.

پی نوشت ها

آلبر ماله ژول ایزاک، تاریخ قرن هیجدهم، جلد پنجم، ص 609 - 606/ تارله، ناپلئون، ص -240 238 کلنل والتر، تاریخ روسیه از پیدایش تا 1945،ص 295 - پالمر، 294/ تاریخ جهان نو، جلد اول ص 495 ویل دورانت، عصر ناپلئون، ص 245

دنیس رایت نوشته است که امضای عهدنامه فین کنشتاین و عزیمت یک هیأت مقتدر دیپلماتیک نظامی فرانسوی به ایران، لرزه بر تن انگلیسی ها افکند.« دنیس رایت، ایرانیان در میان انگلیسی ها، ترجمه کریم امامی نشر نو، تهران، 1394، جلد اول، ص 109

اردان، آلفرد، خاطرات مأموریت ژنرال گاردان در ایران، ترجمه عباس اقبال آشتیانی به کوشش همایون شهیدی، تهران، انتشارات گسترش فرهنگ و تاریخ ایران، 1362،ص /177 تاریخ ذوالقرنین، خطی، جلد اول، ص 103 مآثر السلطانیه، ص 195 تاریخ جهان آرا، خطی، ص 234/ روضة الصفای ناصری، جلد نهم، ص ناسخ 455/ التواریخ، جزء اول، ص 172

نگاه کنید به یادداشتهای ژنرال تره زل فرستاده ناپلئون به سمت هند، ص 83.

صدر اصفهانی پسرش عبدالله خان امین الدوله و میرزا ابوالحسن خان ایلچی از جمله آنان بودند. صدر اصفهانی حداقل از زمان نخستین مأموریت سرگرد جان مالکم به ایران در اصفهان به دام عشق انگلیسی گرفتار شده بود. نگاه کنید به رائین اسماعیل حقوق بگیران انگلیس در ایران، تهران، انتشارات جاویدان 1356، ص 82

ایرانیان در میان انگلیسی ها، جلد اول ص 107 غلامحسین میرزا صالح اسناد رسمی در روابط سیاسی ایران با انگلیس و روس و عثمانی؛ تهران، نشر تاریخ ایران، 1395، جلد اول ، ص 20.

Kaye| John William| History the War in Afghanistan.London| 1851|Vol.1|P.56.

شایان توجه است که عهدنامه تیلسیت در 8 ژوئیه 1807 2) جمادی الاول (1222 به امضاء رسید وجونز نیز حدود یک ماه بعد مأمور دربار ایران شد.

مقامات انگلیسی پس از تعیین سرگرد مالکم به سفارت دربار قاجار، به او درجه سرتیپی دادند.

The Life and Correspondence Of Major-General Sir John Malcolm| Vol.1|P.402-403.

فضل الله حسینی شیرازی، تاریخ ذوالقرنین، خطی، جلد اول، ص 103/ عبدالرزاق بیک دنبلی، مآثر السلطانیه، 1342 قمری، ص / 211 محمد صادق وقایع نگار مروزی تاریخ جهان آرا، خطی ، ص 243/ انگلیسیان در ایران، ص 14.

Kaye| John William| The Life and Correspondence of Major_General Sir John Malcom| G.C.B; London| Smith| Elder and Co;65| Cornhill| Vol.1|P.416 /Kaye| History of The War In Afghanistan| Vol.1| P.3.

امینی، ایرج، ناپلئون و ایران، ترجمه اردشیر لطفعلیان، تهران، نشر فرزان، 1378، ص 157 - 156/ خاطرات مأموریت ژنرال گاردان در ایران، ص 85 و ایرانیان 109/ در میان انگلیسی ها، جلد اول، ص 92 عباس میرزا اعتضاد الدوله، تاریخ روابط ایران و ناپلئون )ترجمه و تألیف( تهران ، انتشارات زرین، 1363، ص 103.

ناپلئون و ایران، ص 70/ روزنامه سفر هیأت سرجان مالکم، ص 76.

The Persian Gulf Precis| Vol.1| P.386-390/J.B.Kelly| Britain and The Persian Gulf| P.72 Kaye| The Life and Correspondenece of Major-General Sir John MalcolmVol.1| P.137-139.

نامه های سیاسی سفیر بریتانیا، ص 44.

An Account of The Transactions of His Majestys Mission of The Court of Persia| Vol.1| P 17/ Kaye| The War in Afghanistan...|Vol.I|P.56-57.

مطابق دستورالعملی که جونز همراه داشت، مقرر شده بود هزینه سفر او توسط مقامات انگلیسی هند تأمین شود. روشن ضمیر، نفوذ سیاسی انگلیس در دربار ایران، مجله بررسی های تاریخی، سال 12، شماره 2، ص 38

وی می نویسد که هنری دنداس پس از ملاقات با او در لندن از رفتار لرد مینتو نسبت به جونز اظهار ناخشنودی می کرد. میرزا ابوالحسن خان شیرازی، حیرت نامه، سفرنامه میرزا ابوالحسن خان ایلچی به لندن، تصحیح حسن مرسلوند، تهران، مرکز خدمات فرهنگی رسا، 1394،ص 141.

اینان عبارت بودند از مونت استوارت الفینستون و چارلز متکالوف الفینستون موفق شد تا در 17 ژوئن 1809 عهدنامه ای با شاه شجاع منعقد کند و متکالوف نیز که در سپتامبر 1808 وارد لاهور شد موفق گردید تا عهدنامه ای مبنی بر اتحاد امیر پنجاب با کمپانی هند به امضاء رساند. تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس، جلد اول، ص 119

Kaye: History of The War In Afghanistan| Vol.I| P.88 / Sykes| A History of Afghanistan Vol.I|P.83 - 84 /The Chronology Of Modern India.P.292.

An Account of The Transactions of His Majestys Mission of The Court of Persia...Vol.1|P.19.

An Account of The Transactions of His Majestys Mission of The Court of Persia| Vol.1| P.127.