دریافت استوار نامه جونز از پادشاه انگلستان

دکتر غلامحسین زرگری نژاد

جونز چون در 23 جمادى الاخرى 1222، 28 اوت (1807 استوار نامه خویش را از پادشاه انگلستان دریافت کرد، از لندن روانه هند شد تا از آن طریق خود را به بندر بوشهر رسانده، رهسپار تهران شود.  درست در همین زمان، لرد مینتو فرمانروای هند نیز که به اهمیت نقش در بار ایران در شرایط جدید پی برده بود کوششی ناموفق را با اعزام سرگرد جان مالکم به ایران صورت داد. جان مالکم در 14 ربیع الثانی 10)1223 مه )1808 وارد بندر بوشهر شد اما به خلاف انتظار، با عکس العمل تند دربار ایران مواجه گردید و اجازه حرکت به بوشهر را نیافت.

گفته شده است که علت العلل این واکنش آن بود که در این زمان هنوز شاه ایران نسبت به مفاد معاهده فین کنشتای 25 صفر 1222 /  4 مه 1807 با فرانسه پای بند بود و به همین دلیل نیز پذیرفتن جان مالکم را خلاف تعهدات خویش نسبت به ناپلئون می دانست. این ادعا پر بی راه نیست. دربار ایران و شاه قاجار، علی رغم ملاحظه بی مهریها و بی اعتنایی های ناپلئون به ایران پس از صلح تیلسیت با روسیه، اگر چه در این زمان نسبت به فرانسوی ها بدبینی هایی پیدا کرده بودند و موفقیت کاردان نیز در ایران، چنانکه اشاره شد، سخت متزلزل شده بود اما واقفیم که انگلیسی ها نیز در دربار ایران به همین خصیصه عهدشکنی متهم بودند.

توضیح آنکه سرجان مالکم، در سال 1800)1214) به ایران سفر کرده و با ادعاهای فراوان برای آمادگی انگستان برای یاری ایران علیه تهدیدات خارجی، به امضای قرارداد مالکم کلانتر 27  شعبان 1215 / ژانویه 1801 که در واقع قراردادی بود برای ایجاد امنیت خاطر برای تهدید هند از سوی افغانستان، توفیق یافته بود. درست در سال 1218 / 1803 که هجوم قوای روسیه به قفقاز آغاز شد و بسیار طبیعی بود که فتحعلی شاه بر اساس همین اولین قرارداد ایران و انگلستان، از مقامات انگلیسی هند خواستار یاری ایران در برابر روسها شود، اما در آن هنگام نه دربار لندن و نه رؤسای کمپانی هند شرقی، حاضر به انجام تعهدات خویش نشده و ایران را در برابر روسها به حال خود گذاشتند و بدینسان انگلیسی ها، پیش از فرانسوی ها، سوابقی از عهد شکنی در میان ایرانیان داشتند

بر این اساس به نظر می رسد که بتوان گفت افزون بر پای بندی ایران به تعهدات خویش نسبت به فرانسویان، عامل مهم دیگر در برابر مخالفت دربار قاجار با ورود مجدد سرجان مالکم به ایران، همین عامل بدبینی به انگلیسی ها، به دلیل بی اعتنایی به درخواست آنان برای یاری ایران در برابر هجوم روسها بود

گفتنی است که سرجان مالکم دومین مأموریت خویش به سوی ایران را در شرایطی آغاز کرد که سفیر ویژه پادشاه انگلستان و دولت انگلیس یعنی سرهار فورد جونز، در 29 صفر 12 1223 26) آوریل  1808 ) وارد هند شده بود.

موضوع متوقف ماندن جونز در بمبئی و ممانعت مقامات کمپانی ایران، بر بنیاد تعارض های سابقه ایران و سبقت دادن جان مالکم بر او، برای عزیمت به سوی تفسیر رسمی است که همواره دار میان مقامات کمپانی هند شرقی و دولت بریتانیا، طبیعی ترین بر بنیاد سنجش منافع سهام داران در این باره ارائه شده است. به موجب این تفسیر لرد مینتو کمپانی که خود دست نشانده ایشان بود و به خلاف دولت بریتانیا و وزارت خارجه کشور جان مالکم متبوع خویش، پس از مواجه شدن با مأموریت سرهار فورد جونز نه تنها خودسرانه و دولت تا مأموریت محوله از سوی پادشاه را روانه ایران کرد، بلکه از جونز نیز خواست انگلیس را نادیده گرفته و در بمبئی متوقف بماند. او حتی موانعی هم برای ممانعت از عزیمت جونز از بمبئی به سوی بوشهر فراهم ساخت

اگرچه چنانکه اشاره شد، بر بنیاد اسناد و مدارکی که در باره برخی تعارضها و نا هماهنگی هایی که از دیرباز میان بازرگانان لندن و کمپانی هند شرقی وجود داشته است، در بادی امر چنین تفسیری از اقدام بازدارنده لرد مینتو علیه جونز طبیعی به نظر می رسد و تمام مورخان و دیپلمات ها و نویسندگان انگلیسی و غیر انگلیسی نیز از دیر باز بر طریق همین تفسیر ره پوشیده اند، اما این تفسیر زمانی اقناع کننده و از میان برنده تردیدها و تأمل های عقل بوالفضول است که بتوان از معبر نکته ها و پرسشهای ذیل به سهولت گذر کرد :

با اصالت دادن و تعمیق و تعمیم تعارضها و ناهماهنگی های موجود میان مقامات کمپانی هند شرقی با لندن باید پذیرفت که این تعارضها، تا بدان پایه بود که فرمانروای انگلیسی هند حتی به قیمت نادیده گرفتن سیاست کلی بریتانیا در سطح جهانی و منطقه ای، مبنای تصمیم گیری های خود قرار دهد سعی داشت تا صرفاً منافع خاص سهام داران کمپانی را انگلستان تا آن زمان، یعنی تعیین سفیری و به رغم اقدام بسیار پر اهمیت و بی سابقه دولت شرایط و نیاز عمیق بریتانیا به برقراری ارتباط با ایران داشت، همچنان بر ضرورت دفاع از منافع کمپانی و به زیان منافع اساسی بریتانیا اقدام کند واضح است که به دلیل اقدام بی سابقه دولت انگلستان برای تعیین مستقیم جونز نمی توان گفت که دولتمردان انگلیسی از باب توسعه روابط با ایران جونز را اعزام کرده بودند و طبعاً واکنش لرد مینتو علیه وی نیز اقدامی بود در برابر یک دیپلمات عادی، نه سفیری که در شرایط حساس و به قصد تأمین اهداف بسیار پر اهمیت روانه شده بود