هسته اولیه شهر کاشان

ثریا بیرشک

هسته شهر اولیه بافت داخل یکی از قلاع بوده که پس از حذف حصار و بارو در مرز و محدوده آن مسجد جامع و میدان قرار گرفته و نوار بازار شهر از آنجا و در حد جنوبی آن شروع و رشد و حرکت داشته است و این بخش شهر تنها قسمتی است که یافت آن بصورت خطوط افقی مسجد جامع شهر کاشان با توجه به تاریخی که روی منار آن میباشد مربوط به سال 466 هجری است ولی این به معنای نبودن بنایی در محل جامع قبل از سالهای قرن پنجم هجری نیست بلکه موقعیت مکانی مسجد جامع یعنی جنب میدان کهنه و راه ورودی شهر از طرف دروازه قم و به عبارتی شکل شارستان اولیه بیانگر این است که در محل مورد نظر قبل از احداث هر بنایی به مکانی مقدس یا بنای یک آتشکده» و مشابه آن تعلق داشته و ارتفاع جامع از سطح گذر که در حال حاضر نیز قریب دوازده پله میباشد حاکی از وجود بنای معتبری در زیر آن میباشد که در تحولات شهر به یک شهر اسلامی تبدیل به مسجد شده است.

محله کلهر که در مرآت القاسان به عنوان قلعه کلهران از آنیاد میشود یکی از قلعه های قدیمی بوده که در اولین توسعه شهر قرار گرفته است و در شهر ادغام شده است.

توسعه شهر اولیه از سوی شرق بوده بطوری که دروازه قم راه ارتباطی که ابتدا در کنار «شارستان» و کنار مکان مقدس یا جامع شهر بوده است به عقب رانده شده و محله پنجه شاه فعلی در رق میدان کهنه به شهر افزوده شد پنجه شاه» که دارای صحن زیارت نیز میباشد و به احتمال زیاد از قبل از شکل گیری شهر وجود داشته و توسعه شهر آن جهت را طلبیده است و در خود جای داده است.

آثار شواهد عینی و موجود در شهر که به فرون اولیه هجری مربوط می گردند خود بخش عمده ای از مطالعات میباشد که در ابعاد این مقاله نمی گنجد. همچنین قبور امامزادگانی مزبور به قرون دوم و سوم هجری که در محدوده شهر اولیه و بازار قرار دارد.

بازار شهر اولیه هم اکنون به بازار پانخل معروف است و در ضلع جنوبی میدان کهنه قرار گرفته است و محل تدفین امامزاده قاسم ابن موسی بن جعفر (ع) که به زیارت یا نخل معروف می باشد و زمان تدفین مربوط به آخر قرن دوم هجری میباشد و حدود شهر اولیه را می نمایاند.

در این دوره شریان تجاری کشور شاهراه خراسان - بغداد در ری توسط راه عمده و کاروانروی مهمی که از طریق ری - قم حاشیه کویر دشت قاسان به اصفهان یزد و کرمان مرتبط میگردیده است در حد بسیار زیادی در شکل گیری شهرهای مسیر مؤثر واقع گردیده است و از اینرو موجب رشد شهرهای کوچکتری در منطقه و فلات نیز شده است.

توسعه فیزیکی شهر کاشان بعد از سالهای اولیه اسلام بیشتر در تداوم راههایی که بطرف شرق و جنوب شهر قرار داشته است بوده و دو دروازه که در ریض» شهر اولیه قرار داشته در توسعه بعدی داخل بافت قرار گرفته اند. یکی روی راه شرقی یعنی تداوم راه بازار شهر در حد چهار سوق میانچال و دیگری روی راه جنوب در محل درب زنجیر است که در کنار این دروازه مسجد و صحن زیارت و میدان بارانداز و توقف کاروان و محل توزین کالا قرار داشته است که به پای قیان معروف بوده و در حال حاضر صرفاً نام آن باقی است و دقیقاً در محل مورد نظر محله باقیان از محلات قدیمی شهر قرار دارد و گذر مدور شکلی بر روی نقشه شهر طرح بارانداز کنار دروازه را می نمایاند.

دیگر خطوط ارتباطی و کنار گذرهای شهر قدیم کاشان که در حال حاضر به گذرهای داخل یافت مبدل شده اند گواه تحلیلهای فوق میباشد و خطوط شبکه داخل «محله پافیان را دور میزند و مرکز شهر را از طریق این دروازه به اردستان و یزد و کرمان مرتبط می نماید.

در این مرحله شهر از غرب و جنوب غربی چندان توسعه ای نداشته و از طرفی وجود باغات و زمینهای کشاورزی و اهمیت آن برای چنین شهرهایی خود عامل کنترل توسعه به شمار می رفته است. در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنج استخوان بندی شهر شکل اصلی خود را گرفته است دروازه های از شمال و جنوب و شرق و غرب از چهار جاده ارتباطی اصلی که به شهرهای قم - اصفهان - کویر ( راه کاروانروی اصلی و قریه فین و سایرآبادیها در ارتفاعات و غرب کشور مرتبط می ساخته است. چهار دروازه شهر معروف به دروازه قم - درب زنجیر ) دروازه بر روی جاده اصفهان یزد و سومی درب فین یا دروازه فین ( در تدوام درب باغ بطرف غرب و چهار می دروازه سوق (بازار) که بر روی نواز بازار تا حد تقاطع راه شمالی جنوبی در محل فعلی چهار سوق میانچال در بازار میانچال طبق آثار و شواهد تماماً دروازه های شهر دارای تأسیسات رفاهی و تأسیسات و تجهیزات شهری در زمان آب انبار کاروانسرا و گذر و بازارچه میدان و قبرستان بوده اند خود از قبیل مسجد و برحسب اهمیت رفت و آمدهایی که از هر دروازه انجام میشده است عناصر شهری جانبی آن دارای ارزش خاصی بوده است برای مثال میتوان گفت که دروازه سوق یا دروازه بازار در تمام دوران از اهمیت والایی برخوردار بوده است زیرا که به جهت شرایط اقتصادی و تجاری شهرهای مشابه کاشان و ارتباط آن با شریان های اقتصادی کشور همواره این دروازه مد نظر سازمان حکومتی و اقتصادی اجتماعی و مذهبی شهر بوده است. نقشه های مربوط به روند توسعه فیزیکی شهر اولیه تا پایان قرن چهارم هجری

در این مرحله قلعه های اطراف راه خروجی شهر بعد از درب زنجیر بارانداز پای قیان بطرف جنوب و جنوب شرقی یعنی قلاع سرسنگ چهل دختران سرپله پشت عمارت و سیقن یا سیقند به ترتیب پس از فروریزی حصارها و پیوستگی سطوح آنها به یکدیگر شهر کوچک کاشان با محلاتی با همین نامها پدید آمد و با گذر زمان حد فاصل آنها نیز پر شده و دروازه روی کاروانرو و مرتبط به بارانداز پای قپان در منتی الیه بیرونی آن در جنب محلی به نام قدمگاه علی قرار گرفت.

از علائم و نشانه هی شهری در این دوره کهروی محورهای شرقی غربی و شمالی جنوبی شهر قرار گرفته اند «زیارت ها مقابر امامزادگان میباشند که وجود این مقادیر و محورهای توسعه شهر بصورت متقابل بر روی هم تاثیر داشته اند و تاریخ تدفین ها اغلب به سالهای قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری مربوط میگردد. زیارت شاه پلان زیارت پانجل زیارت در باغ زیارت شاه شمس بر روی محور شرقی غربی و زیارت پنجه شاه زیارت درب رنجیر - زیارت میرنشانه زیارت سلطان عطا بخش روی محور شمالی جنوبی شهر قرار دارد.