بازگشت قوام الملک از تهران به شیراز

دکتر محمد باقر وثوقی

با این تلگراف قوام الملک از تهران به شیراز بازگشت و با ورود او به شهر فصل جدیدی از مبارزات فارس آغاز گردید. لازم به توضیح است که جنبش شیراز علیه ظلم و ستم »شعاع السلطنه آغاز شد و »قوام الملک« در راستای منافع اقتصادی و سیاسی خویش در این مبارزه مردم را یاری نمود. در طی این جریان، محمد رضا قوام الملک به تهران تبعید شد و نهضت شیراز به رهبری روحانیون ادامه یافت و نهایتاً با پیروزی ملیون تهران به ثمر نشست بازگشت محمدرضا خان قوام الملک شیرازی« به شیراز شرایط جدیدی را برای او و خانواده اش به وجود آورد.

 او به عنوان رئیس خاندان سنتی ای که به مدت دویست سال حاکمیت فارس را بر عهده داشتند، اصولاً با افکار انقلابی مشروطه خواهان همراهی کامل نداشت. گفته او که در دست نوشته های معین دفتر« بر جای مانده است موید این گفتار است او خطاب به رهبر ایل قشقایی می گوید

مشروطه یعنی من و تو نباشیم، یعنی اینکه ما با فلان بقال فرق و امتیاز نداشته باشیم

با این روحیه او و خانواده اش، اگر چه در نهضت مردم علیه اجحاف و ستم »شعاع السلطنه« شرکت کردند، اما بنا به ماهیت سلطه گرانه شان نتوانستند با مشروطه خواهان همراهی کنند و روز به روز از ایشان بیشتر فاصله گرفته، سرانجام رو در روی آنان قرار گرفتند

با توجه به آنچه رفت می توان گفت که قیام شیراز، جنبشی ضد سلطة شعاع السلطنه« و علیه مظالم او بوده است، در رأس این جنبش روحانیون قرار داشته اند، هیچ نشانه ای دال بر آگاهی سیاسی رهبران نهضت از ساختار سیاسی مشروطیت در دست نیست و این جنبش از سال 1323 هـق آغاز و سرانجام در راستای نهضت همگانی مشروطیت در ایران قرار گرفت.

نیروهای سهیم در این نهضت از طیف گسترده و ناهمگونی تشکیل می شدند این ناهمگونی بعدها در روند حوادث سیاسی فارس نقش اساسی ایفا کرده است. در فاصله ماه های ربیع الثانی تا رجب سال 1324 هـق آگاهی چندانی از جنبش فارس در دست نیست ولی از آن پس روزنامه های مظفری« و »ندای اسلام« و انجمن اخوت اطلاعاتی دست اول از جریانات فارس ثبت کرده اند. روزنامه مظفری« در شماره اول خود با عنوان اخبار شیراز آورده است.

به قراری که اطلاع حاصل کردیم، از روزی که نظامنامه انتخابات مجلس شورای ملی به شیراز رسیده تاکنون جوش و خروش فوق العاده در آحاد ملت پدیدار شده و مخصوصاً آقایان علماء و حجج اسلامیه خصوص جناب میرزای حجة الاسلام آقا میرزا ابراهیم و جناب امام و جناب سید محمد فال اسیری و جناب حاجی شیخ علی آقا و سایرین در تحریک و تشویق مردم به عمل انتخابیه و خاصه این آخری ترغیب اهالی به اشتراک در بانک ملی کمال سعی را فرموده اند

در شماره دوم روزنامه مظفری« استعفای »علاء الدوله از حکومت فارس و حرکت او به طرف تهران و واگذاری قدرت به عنوان نایب السلطنه سالار سلطان - حبیب الله قوام الملک چهارم - درج شده است. خاندان قوام الملک با اقدامات خویش زمینه های موضع گیری و مخالفت مشروطه خواهان را به وجود آوردند

در ماه محرم سال 1335 ه.ق، انجمنی در خانه »حاج نائب الصدر شیرازی« منعقد گردید و به نام انجمن جنوب نام گذاری شد. در شیراز به دلیل گرایشهای انقلابی و نوخاسته مردم، اقدامات و تظاهراتی علیه قوام الملک چهارم شکل گرفت که اولین نشانه آن در مذاکرات 28 محرم 1325 هـق، در مجلس شورای ملی مطرح گردیده است. »میرزا ابوالحسن خان متن تلگراف علمای شیراز را که علیه اقدامات قوام الملک نوشته شده بود در مجلس قرائت نمود.

پس از صدور فرمان مشروطیت در شیراز انجمن های بسیاری تشکیل شد که یکی از قدرتمندترین آنها انجمن اسلامی« بوده است این انجمن در منزل مهذب الدوله تشکیل شد و بیشترین مکاتبات را با تهران انجام می داد، انتخابات مجلس در شیراز انجام گردید و نمایندگانی انتخاب شدند، اما با کارشکنی های قوام الملک نمایندگان شیراز نتوانستند عازم تهران شوند. متن تلگرافی از علمای تهران دال بر نگرانی ایشان از عدم اعزام منتخبین فارس در روزنامه »ندای اسلام، درج گردیده است آنچه از مدارک و شواهد بر می آید نشانگر کارشکنی قوام الملک چهارم در پیشبرد اهداف میلیون« فارس است. نارضایتی از خاندان قوام الملک بالا گرفت و نهایتاً موج گسترده ای از این اعتراضات از اواخر ماه 27 صفر سال 1325 هـق در شیراز آغاز شد

در جلسه 21 ربیع الاول چندین تلگراف از انجمن اسلامی و علمای شیراز در مجلس خوانده شد، که حکایت از تحصن و اعتصاب همگانی علیه قوام الملک و همچنین تشکیل جناح مستبدین در »مسجد نو« شیراز است. اولین گزارشهای رسمی مندرج در کتاب آبی، پیرامون همین واقعه به ثبت رسیده و از آن پس بیشترین اطلاع راجع به فارس در این گزارش ها آمده است: اخبار بیدادگری قوام الملک« در تهران با سر و صدا منتشر گردید و

میرزا نصر الله ملک المتکلمین طی خطابه شیوایی در جلوی عمارت بهارستان، »قوام الملک را اول مستبد ایران خواند، این هنگامه چنان گیرا و گرم بود که همه را به گریه انداخت " فشار روانی و سیاسی انقلابیون باعث گردید که مجلس در جلسه 21 ربیع الاول با اکثریت آرا وزارت داخله را ملزم به عزل قوام الملک نمود. قوام الملک« در مقابل خواست مکرر و پیگیر انقلابیون شیراز و تهران حاضر به خروج از فارس نبود. روزنامه مظفری در مقاله ای تحت عنوان شیراز و ما ادریک فی الشیراز هرج و مرج فارس را به خوبی نشان داده است. در همین حال به همت انجمن های مختلف شیراز نمایندگان انتخابی فارس به طرف تهران حرکت کردند و در جلسه هشتم ربیع الثانی خود را به مجلس معرفی 24 کردند. شیخ یوسف یکی از نمایندگان شیراز در جلسه بعدی ضمن خطابه ای خواستار پیگیری جدی آشوب های شیراز گردید.