تاریخ تذکره های فارسی احمد گلچین معانی

دکتر مهدی فرهانی منفرد

احمد گلچین معانی در تاریخ تذکره های فارسی فهرستی از تذکره های زبان فارسی را به دست می دهد که بر اساس قرن تألیف تذکره ها تنظیم شده است. تمامی هفت تذکره ای که او به عنوان تألیفات قرن نهم / پانزدهم بر شمرده، در نیمه دوم آن سده تألیف شده است، افزون بر تذکره هایی که گلچنین معانی از آنها یاد کرده باید به تذکره ای دیگر اشاره کرد که به زبان ترکی جغتایی نوشته شده و از آثار مهم آن روزگار به شمار می آید تذکره مجالس النفایس تألیف امیر نظام الدین علیشیر نوایی

علیشیر نوایی از سیاست مداران و فرهنگ مردان برجسته واپسین دهه های حکومت تیموریان در ایران است. او به دو زبان و فارسی و ترکی جغتایی شعر می گفت. از دیگر سو از شاعران فارسی زبان و فرهنگ مردان ایرانی به جد حمایت می کرد. در دوران او و در سایه تلاش هایش زبان ترکی جغتایی رونق گرفت و به جایگاهی والا دست یافت. تذکره مجالس النفایس نخستین تذکره ادبی به زبان ترکی جغتایی و به تعبیری نماد گره خوردگی و آمیختگی فرهنگی ایران و توران در نیمه دوم حکومت تیموریان است.

مجالس النفایس در سال 896،1490 یعنی ده سال پیش از درگذشت نوایی تألیف شده و در آن تقریباً نام 385 تن از شاعران سده نهم / پانزدهم آمده است . در این کتاب دورنمایی از سیر شعر و عنوان آن در سراسر ممالک فارسی زبان از سمرقند تا شیراز و از بدخشان تا تبریز دیده می شود. این تذکره هم از دیدگاه تاریخ ادبیات فارسی و هم از نظر تاریخ ادبیات ترکی جغتایی اهمیت بسیار دارد . این تاب هم سندی است بر میزان پیشرفت ادب فارسی در سده ای که نوایی در آن می زیست و هم گواهی است بر توسعه و کمال زبان ترکی جغتایی. در کتاب نام و شرح حال بسیاری از ترکان پارسی گوی نیز آمده و به ابیاتی از اشعارشان اشاره شده است.

 نگاهی به نام موطن شاعرانی که در این تذکره ذکر شده، نشان می دهد که در این زمان در سایه نگرش فرهنگی تیموریان جهان ایرانی و جهان تورانی تا چه اندازه در آفرینش فرهنگی یگانه نقش داشته و به هم نزدیک شده است.  شاید در پایان این مقاله اشاره به این نکته به جا باشد که نوایی خود یکی از آثار بزرگان ادب فارسی را سرمشق قرار داد و کوشید برای آن مشابهی تورانی خلق کند و با بهره گیری از مایه های ادبی و فرهنگی خمسه یا پنج گنج نظامی گنجوی و در تتبع آن، به سرودن خمسه ای دست یازید که کاملاً رنگ ترکی دارد. توفیق نوایی در سرودن این اثر به اندازه ای است که فرهنگ مرد برجسته معاصر نوایی و دوست نزدیک او نورالدین عبدالرحمان جامی در ستایش آن چنین سرود:

به ترکی زبان نقشی آمد عجب

ببخشید بر فارسی گوهران

که گر بودی آن هم به لفظ دری

به میزان آن نظم معجز نظام

که جادو دهان را بود مهر لب

به نظم دری، در نظم آوران

نماندی مجال سخن گستری

نظامی که بودی و خسرو کدام