ملاک های تفاوت علوم نزد مسلمانان

سید احمد هاشمی

محققان و اندیشوران مسلمان از سده دوم هجری تاکنون طبقه بندی های گوناگونی از علوم ارائه کرده اند. بررسی ملاک های تقسیم در این طبقه بندی ها گامی اساسی در فهم معرفت شناسی علم نزد دانشمندان دوره اسلامی است. آیا می توان از رهگذر تفاوتی که آنان میان علوم مختلف قائل شده اند. به رأیشان در باب تفاوت میان شیوه های تفکری که منشأ این علوم مختلفند پی برد؟ یکی از مهمترین ملاک های تقسیم در این طبقه بندی ها مرتبه هستی شناختی موضوعات علوم است. در فرهنگ توحیدی اسلامی موضوع علم الاهی از بالاترین مرتبه هستی برخوردار است و موضوع علم طبیعی در پایین ترین مرتبه وجود قرار دارد. 

در میان این دو مرتبه از وجود سلسله مراتب موجودات گسترده اند و متناظر با آنها علوم نیز ترتیب و سامان می یابند. همچنین میتوان علوم را به اختلاف روشهای اکتسابشان از یکدیگر مختلف دانست و طبقه بندی روش شناختی از آنها عرضه کرد و نیز بر این اساس که هر روش متناظر با مرتبه ای از معرفت و یقین برای فاعل شناساست می توان ملاکی معرفت شناختی برای طبقه بندی علوم به دست داد. 

همچنین می توان به غایات علوم توجه داشت و میزان سودمندی آنها را در رفع نیازهای انسانی سنجید و بر این اساس که هر نیاز بشری متناظر با مرتبه ای از فضیلت اوست طبقه بندی غایت شناختی از علوم ارائه کرد. فارابی در طبقه بندی خود به هر سه ملاک است بکار، 48-46 .. هستی شناختی روش شناختی و غایت شناختی توجه داشته دانشها به عقلی غزالی در دسته بندی علوم به عقلی و شرعی و ابن خلدون در طبقه بندی و نقلی وضعی به ملاک دوم یعنی تفاوت روشهای اکتساب علوم توجه داشته اند.

 ابن خلدون علوم عقلی را علومی میشمرد که دریافتنی است و اندیشه آدمی بر حسب طبیعت خود و با چون و چرا و استدلال بدانها رهنمون میشود. اما علوم نقلی وضعی فراگرفتنی است و مستند به وضع و قرارداد صاحب شریعت و عقل را در آنها مجال نیست مگر در پیوند دادن فروع با اصول و مندرج ساختن جزئیات در کلیات به مدد قیاس از این رو دانشهای عقلی اختصاص به ملت معینی ندارد، اما علوم نقلی مختص ملت اسلام است.