تاریخ نویسی فارسی در دوره قطب شاهیان

دکتر ابو القاسم رادفر

حکومت مستقل حدود دویست ساله قطب شاهیان در جنوب هند دکن در نهایت شکوه و علم و دانش بوده عظمت یکی از بارورترین دوره های رشد و اعتلای زبان و ادبیات فارسی و گسترش بود. در اثر حمایت او و جانشینانش بود که در است. بنیانگذار این سلسله سلطان قلی متولد همدان ها از لحاظ سبک و زبان انواع رشته های علمی به ویژه تاریخ آثار ارزنده ای پدید آمد. اکثر این تاریخ از مؤلفی چه به زبان ساده و چه مصنوع - روشی عالمانه دارند، آثاری چون تاریخ قطب شاهی سودمندی است یا ناشناس که درباره تاریخ ظهور سلسلة قطب شاهی حاوی اطلاعات فراوان و برهان مآثر از ابن طباطبا که از جهت مطالعه تاریخ دکن اهمیت بسیار دارد یا تاریخ قطب شاهی تألیف خورشاه که بر پایه منابع بسیار مهم تاریخی نگارش یافته است یا حدیقة السلاطین نظام الدین احمد شیرازی یا حدایق السلاطین على بن طیفور بسطامی و تاریخ فرشته و آثار دیگر که در اصل مقاله بدان پرداخته شده است.

کلید واژه: سلسله قطب شاهی، زبان و ادبیات فارسی، تاریخنگاری.

نخستین و بزرگ ترین حکومت مستقل در جنوب هند دکن حکومت بهمنیان بود. بر اساس آنچه از کتابهای تاریخی هند بر می آید علاء الدین حسن کانگوی که از امیران تحت حکومت سلطان محمد تغلق شاه از پادشاهان تغلقیه هند بود در سال 748 هـ ق مقارن زمانی که سلطان محمد سرگرم دفع شورش گجرات بود در شهر دولت آباد دکن سر به شورش برداشت. لذا سلطان، عماد الملک سردار نامی خود را جهت دفع او بدان جا فرستاد. در نبرد بین عماد الملک و حسن کانگوی عماد الملک شکست خورد.

از آنجا که علاءالدین دیگر مانعی بر سر راه خود نمی دید فاتحانه به شهر دولت آباد وارد شد و اعلام استقلال کرد. در روز جمعه 24 ربیع الآخر سنه 748 هجری تاج سلطانی را بـر ســر او نهادند.

مؤسس این سلسله چون نسب خود را به بهمن پسر اسفندیار از پادشاهان ایران می رساند به بهمن شاه ملقب گردید و سلسله ای هم که تأسیس کرد به سلسله بهمنیان مشهور شد. البته بودند که از برخی مورخان در آثار خود نژاد او را از هندوان می نویسند. بهمنیان سلسله ای سال 748 تا 934 هـق یعنی مدت 186 سال بر دکن حکومت کردند.

بعد از فوت محمود شاه بهمنی در سال 924 ه ق ، اقتدار و یکپارچگی سلطنت بهمنی از بین رفت و هرج و مرج همه جا را فراگرفت.  ولایات بیجاپور برار، احمد نگر و گولکنده خود مختار و آزاد شدند و حکومت بهمنی به پنج فرمانروایی مستقل تقسیم شد :

نظام شاهیان، عماد شاهیان، برید شاهیان، عادل شاهیان و مهم تر از همه قطب شاهیان که حدود دویست سال با شکوه و عظمت در سرزمین دکن حکومت کردند. بنیانگذار دولت قطب شاهیان در هند جنوبی سلطان قلی از قبیله قراقویونلو، متولد همدان است. پدرش ادیش قلی حاکم همدان بود. به دنبال اختلاف بین دو قبیله قراقویونلو و آق قویونلو سلطان قلی به هنگام جوانی وطن را ترک میکند و به همراه عموی خود در عهد محمود شاه بهمنی به هند جنوبی می آید و به دربار راه می یابد. بر اثر لیاقتی که به خرج می دهد به زودی به ملازمت سلاطین بهمنی می رسد و کارش بالا می گیرد تا جایی که در زمره محارم محمود شاه بهمنی در می آید و مأموریت های مهم بدو محوّل می گردد تا بالاخره به پاس خدمات لشکری او در میدان های نبرد به خطاب قطب الملکی سرافراز و چندی بعد به حکومت کولکنده« و »و رنگل می رسد و بعد از فوت محمود شاه بهمنی 924)ه ق( در »گولکنده« اعلان خود مختاری کرده و تا سال ق در نهایت اقتدار حکومت میکند. پس از او شش تن دیگر به حکومت می ق فوت آخرین آنها ابوالحسن تا ناشاه بود که در 1083 هـ ق به سلطنت رسید و در 1111 هـ الدین احمد کرد. البته ذکر این نکته لازم است که به نقل از حدیقة السلاطین تألیف میرزا نظام / 1678 الصاعدی شیرازی مرتبه علی اصغر بلگرامی انقراض سلطنت قطب شاهیه 1098 هـ میلادی بوده است.

در دوران حکومت قطب شاهیان فلات دکن از جهات گوناگون به اوج ترقی خود نائل آمد که نظیر آن در تاریخ کمتر کشوری دیده می شود. هر کدام آنان را تحت حمایت و ارباب فضل و هنر را از نقاط مختلف به دربار خود جلب کرده و و هنر در آن عصر گسترش سرپرستی خود قرار می دادند. بر اثر تشویق آنان بود که علم و ادب گشت وو د در انواع قابل ملاحظه ای یافت و زبان و ادب فارسی از رونق شایان توجهی برخوردار رشته های علمی به ویژه تاریخ، آثار و تألیفات بسیار پدید آمد که پرداختن به تمامی آنها حتی و انگیزه ما در تنها رشته تاریخ خود نوشتن کتاب مفصلی را می طلبد که فعلاً جای آن نیست نوشتن این مقاله فقط بررسی اجمالی وضعیت تاریخ نویسی فارسی این دوره است .

مورخان معاصر دوره قطب شاهیان همچون تاریخ نگاران شمال هند بیش از آنکه بـه هم خود را صرف امور سیاسی دوره ی فعالیت های اجتماعی مذهبی توجه داشته باشند غالباً هم خود می کردند به همین جهت است که اکثر تألیفات موجود در ارتباط با فعالیت های سیاسی پادشاهان و ترسیم کننده وقایع شکست و پیروزی آنان در جنگ ها می باشد. منابع مذکور غالباً زبان فارسی به شمار می آید چرا که به زبان فارسی است زیرا این دوره یکی از ادوار درخشان و نویسندگان پادشاهان و حامیان ایرانی نژاد این عصر در سرپرستی و حمایت از گویندگان هیچ مضایقه ای نداشته اند. سبک نگارش و زبان ویژه تاریخ نویسی این عهد همانند شیوه سایر آثار روشی عالمانه است زیرا مورخ از سویی به کار خود آگاه است و تمام ویژگی های یک تاریخ نویس حرفه ای را دارد و از طرف دیگر خلاقیت های هنری خاص خود را در نگارش تاریخ به کار می گیرد. به ویژه آنکه بخش های ابتدایی فصول کتابهای آنان معمولاً دارای سبک ویژه ای است که ظرفیت ها و صلاحیت های نبوغی مورخ را در نظر خواننده به گونه ای دهنده ظریف به اثبات می رساند. چنین سبکی اصولاً دارای ویژگی های ادبی خاص و نشان توانایی خاص تاریخ نگار می باشد

برخی از مورخان، فصل هایی از کتاب خود را از حمد و ستایش باری تعالی و یا مدح سلاطین تفکیک کرده و با آوردن جملات قرینه و سجع زینت داده اند، در حالی که گروهی دیگر از مورخان کوشیده اند که در سراسر کتاب خود سبک یک نواختی را پی گیرند. حال با بیان این مختصر به معرفی برخی از تواریخ مشهور این دوره می پردازیم